printlogo


پارلمان در گذر زمان



ابراهیم نامدار

امروز شنبه 8 خردادماه دهمین دوره مجلس افتتاح می‌شود. انتخابات دهمین دوره مجلس 7 اسفند 94 برگزار شد. تعداد زیادی از نیروهای اصلاح‌طلب و حامی دولت از سوی هیأت‌های نظارت رد صلاحیت شدند. با این حال اصلاح‌طلبان، اعتدالی‌ها و طیفی از اصولگرایان میانه‌رو ائتلافی موسوم به «امید» ایجاد کردند و توانستند بیش از 120 کرسی مجلس دهم را از آن خود کنند. اصولگرایان که بخصوص در تهران با شکست سنگینی مواجه شدند نیز همانند جبهه امید فاقد چهره‌های شاخص و اصطلاحاً ژنرال‌های باسابقه هستند. مجلس دهم بعد از 3 دوره هفتم، هشتم و نهم تنها مجلسی است که از یکدستی خارج شده و نمایندگانی از هر دو جناح سیاسی در آن حضور تقریباً هم‌وزنی دارند. به بهانه آغاز به کار این مجلس که توقعات زیادی از سوی مردم، فعالان سیاسی و اجتماعی پشت سر آن قرار دارد، مروری کرده‌ایم به ادوار 9گانه پارلمان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و اینکه رقابت‌ها عمدتاً بین چه گروه‌هایی بوده و مهم‌ترین اتفاقات ادوار چه بوده است.

 مجلس اول، رقابتی‌ترین انتخابات
اولین انتخابات مجلس بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در 24 اسفندماه سال 1358 برگزار شد. این مجلس در 7 خرداد 1359 افتتاح و در 6 خرداد 1363 نیز دوره آن به پایان رسید. انتخابات دوره اول مجلس را تا حال حاضر رقابتی‌ترین انتخابات دوران مختلف مجالس در ایران می‌دانند چون طیف‌های مختلف سیاسی اعم از مذهبی‌ها، ملی‌گراها و چپ‌ها در آن حضور یافتند و فهرست انتخاباتی دادند. با این حال در نخستین انتخابات مجلس هم برخی نامزدهای حزب توده و سازمان چریک‌های فدایی خلق رد صلاحیت شدند، چرا که به گفته مرحوم آیت‌الله مهدوی کنی وزیر وقت کشور، در قانون انتخابات قید شده بود نامزدها باید مقید به قوانین اسلام باشند.  از اتفاقات مهم این دوره می‌توان به برکناری ابوالحسن بنی صدر از ریاست جمهوری، برگزاری انتخابات دوباره ریاست جمهوری و ترور شهید محمدعلی رجایی و در نهایت انتخابات ریاست جمهوری سال 1360 و انتخاب آیت‌الله خامنه‌ای به ریاست جمهوری اشاره کرد. تشکیل شورای عالی انقلاب فرهنگی‌، تعطیلی دانشگاه‌ها، قطع کامل روابط ایران با امریکا، وقوع جنگ 8 ساله تحمیلی و... هم در این دوره حادث شد. از آنجا که رقابت انتخاباتی در این دوره بین نیروهای مذهبی و ملی‌گرا و چپگراها بود، اکثریت پارلمان در اختیار نیروهای مذهبی قرار گرفت. علی اکبر ‌هاشمی رفسنجانی به ریاست اولین دوره مجلس شورای اسلامی انتخاب شد.
 مجلس دوم، حذف نیروهای غیرمذهبی
26 فروردین 63 در حالی انتخابات دومین دوره مجلس برگزار شد که برخی گروه‌ها و حزب‌های فعال در دوره اول دیگر حضوری در عرصه سیاست نداشتند؛ برخی همچون حزب توده غیرقانونی اعلام شده بود و برخی دیگر همچون نهضت آزادی و جاما و جنبش مسلمانان مبارز هم که هنوز غیرقانونی نشده بودند، نامزدهایشان احراز صلاحیت نشدند. بدین ترتیب در غیاب نیروهای ملی و چپ، رقابت بین نیروهای مذهبی بود. حزب جمهوری اسلامی، جامعه روحانیت مبارز و دفتر تحکیم وحدت شاخص‌ترین گروه‌هایی بودند که فهرست انتخاباتی دادند. در نهایت فهرست حزب جمهوری اسلامی بیشترین کرسی‌های مجلس دوم را در اختیار گرفت که تعداد زیادی از آنها البته با نامزدهای مورد حمایت جامعه روحانیت مبارز مشترک بودند. مجلس دوم در 8 خرداد 1363 آغاز به کار کرد و در تاریخ 6 خرداد 1367 به کار خود پایان داد. تصویب کلیات قانون مطبوعات، آغاز به کار شورای عالی انقلاب فرهنگی از جمله مهم‌ترین مصوبات این دوره است. ‌هاشمی رفسنجانی در این مجلس هم رئیس شد.
 مجلس سوم، از پذیرش قطعنامه تا ارتحال امام(ره)
اختلافات درونی جامعه روحانیت مبارز در ماه‌های منتهی به انتخابات مجلس سوم در 19 فروردین 67 روز به روز بیشتر و آشکارتر می‌شد. این اختلافات عمدتاً بر سر نگاه به مسائل اقتصادی، اجتماعی، عملکرد دولت و احکام حکومتی و نحوه پیاده کردن دیدگاه‌های امام بود که در نهایت در نیمه‌های سال 66 منجر به تأسیس مجمع روحانیون مبارز شد. از این پس این تشکل تازه‌تأسیس، محور فعالیت‌های جناح چپ شد. بر همین اساس انتخابات سومین دوره مجلس هم تحت‌الشعاع رقابت جامعه روحانیت مبارز و مجمع روحانیون مبارز قرار گرفت. این در حالی بود که حزب جمهوری اسلامی و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی هم قبل از انتخابات منحل شده بودند. انتخابات این دوره از مجلس پیروزی بزرگی برای جناح چپ شد که اکثریت مجلس را از آن خود کرد. محمد یزدی از جمله شخصیت‌های برجسته جناح راست بود که در انتخابات مجلس سوم رأی نیاورد. مهدوی کنی هم در مرحله اول انتخاب نشد و از رقابت در مرحله دوم هم انصراف داد. مجلس سوم که 7 خرداد 67 افتتاح شده بود، 6 خرداد 71 به کار خود پایان داد. پذیرش قطعنامه 598، موافقت بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی با استعفای آیت‌الله منتظری از قائم مقامی رهبری، درخواست مجلس برای بازنگری در قانون اساسی، ارتحال حضرت امام خمینی(ره)، انتخاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به عنوان رهبر انقلاب اسلامی، برگزاری پنجمین دوره انتخابات ریاست جمهوری از مهم‌ترین حوادث این دوره است. اگرچه‌ هاشمی رفسنجانی در اولین سال دوره سوم ریاست مجلس را عهده‌دار بود اما با انتخاب وی به عنوان رئیس جمهوری، مهدی کروبی به ریاست مجلس انتخاب شد.
 مجلس چهارم و استصوابی شدن نظارت
قبل از برگزاری انتخابات مجلس چهارم در 21 فروردین 1371 تحولات و اتفاقات مهم سیاسی در کشور افتاده بود. امام خمینی(ره) بنیانگذار انقلاب اسلامی رحلت کرده بود، قانون اساسی دچار تغییراتی شده و دولت کارگزاران سازندگی بر سر کار آمده بود؛ چپ‌ها که جایگاه قبلی خود در قوه مجریه را از دست داده بودند، در انتخابات مجلس چهارم اکثریت خود در مجلس را نیز از دست دادند. انتخابات مجلس چهارم البته بسیار پر مناقشه و محل بروز اختلافات شدید بین هیأت‌های اجرایی (وزارت کشور) و شورای نگهبان (ناظران انتخابات) بود. در آستانه انتخابات مجلس چهارم، ماده سوم قانون انتخابات (مصوب سال ۱۳۶۲) که نظارت شورای نگهبان بر انتخابات مجلس را «عام و در تمام مراحل و تمامی امور مربوط به انتخابات» می‌دانست، از سوی شورای نگهبان به نظارت «استصوابی» و لازم‌الاجرا تفسیر شد. پس از اعلام اسامی نامزدهای تأیید صلاحیت شده، مشخص شد که 900 نفر توسط هیأت‌های نظارت رد صلاحیت شده‌اند. 58 نفر از رد شدگان نمایندگان ادوار مجلس بودند که 40 نفرشان نماینده مجلس سوم بودند. عمده چهره‌های شناخته شده رد شده از جناح چپ بودند. گروه‌های سیاسی چپ همچون دفتر تحکیم وحدت، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، انجمن اسلامی معلمان، انجمن اسلامی مهندسین و انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه‌ها در بیانیه‌ای در اعتراض به وضعیت موجود فهرست انتخاباتی ندادند و اعلام کردند که فهرست مجمع روحانیون را ارجح می‌دانند. در سوی مقابل اما تمرکز فعالیت‌های سیاسی جناح راست در دست جامعه روحانیت مبارز تهران بود. سایر گروه‌ها همچون مؤتلفه اسلامی، جامعه اسلامی مهندسین، جامعه وعاظ تهران و... از فهرست جامعه روحانیت حمایت کردند. مواضع جامعه روحانیت و جناح راست حول حمایت از رهبری و دولت بود با شعار «پیروی از خط امام، اطاعت از رهبری، حمایت از‌ هاشمی.» جناح راست اکثریت مجلس چهارم را از آن خود کرد. مجلس چهارم 7 خرداد 71 افتتاح شد و در 6 خرداد 75 هم پایان یافت. علی اکبر ناطق نوری در این مجلس رئیس شد.
 مجلس پنجم، ظهور کارگزاران سازندگی
در پنجمین دوره انتخابات مجلس (18 اسفند 74) رقابت بین 4 طیف اصلی بود؛ جامعه روحانیت مبارز، حزب کارگزاران سازندگی، ائتلاف خط امام و جمعیت دفاع از ارزش‌های انقلاب اسلامی. حزب کارگزاران و جمعیت دفاع از ارزش‌ها، اولین حضور انتخاباتی خود را تجربه می‌کردند. مجمع روحانیون و دفتر تحکیم وحدت در این انتخابات هم معترض رد صلاحیت‌های نامزدهای خود بود و فهرستی معرفی نکرد. اما ائتلافی به نام «خط امام» متشکل از سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، انجمن اسلامی معلمان و انجمن اسلامی مدرسین فهرست 30 نفره‌ای را معرفی کردند. حزب کارگزاران با شعار «عزت اسلامی، تداوم سازندگی و آبادانی ایران» فهرست 30 نفره برای تهران داد. فهرست جامعه روحانیت و کارگزاران بیشترین پیروزی را کسب کردند و نامزدهای اختصاصی ائتلاف خط امام و دفاع از ارزش‌ها رأی نیاوردند. در مجلس پنجم هم جناح راست اکثریت مجلس را کسب کرد اما کارگزاران سازندگی و نیروهای چپ اقلیت قوی را تشکیل دادند. نکته قابل توجه در انتخابات مجلس پنجم، تأیید صلاحیت برخی از نیروهای ملی- مذهبی از جمله عزت‌الله سحابی، غلامعباس توسلی، ابوالفضل بازرگان و محمد بسته‌نگار در آخرین لحظات اعلام فهرست نامزدهای تأیید صلاحیت شده بود. آنها البته به دلیل نبود امکان رقابت و تبلیغ، در انتخابات شرکت نکردند. مجلس پنجم با کمی تأخیر در 12 خرداد 1375 آغاز به کار کرد و در تاریخ 6 خرداد سال 1379 پایان یافت. علی اکبر ناطق نوری در این مجلس هم ریاست را عهده‌دار شد.
 مجلس ششم؛ نمایندگان 290 نفر شدند
در انتخابات ششم (29 بهمن 78) به‌دلیل تغییر قانون انتخابات و تعیین حد نصاب کسب 25 درصد آرا در مرحله اول، برای نخستین بار 30نماینده تهران در مرحله اول انتخاب شدند. البته به دلیل اختلاف نظر بین شورای نگهبان و وزارت کشور سرنوشت 3 کرسی به مرحله دوم واگذار شد. این انتخابات را هیچ گروهی تحریم نکرد حتی ملی مذهبی‌ها و نهضت آزادی هم در انتخابات شرکت کردند و توانستند علیرضا رجایی و رحمان کارگشا از حوزه تهران و اراک را روانه مجلس کنند اما شورای نگهبان آرای آنها را باطل اعلام کرد.
جامعه روحانیت این بار هم محور تحرکات جناح راست بود. این دفعه اما گروه‌های همسو در جناح راست فهرست‌های اختصاصی دادند که البته بسیاری از نامزدهایشان با فهرست جامعه روحانیت مشترک بود. مرجعیت مجمع در جناح چپ اما از دست رفته بود و حزب‌های تازه تأسیس همچون جبهه مشارکت و همبستگی میداندار بودند. در جناح چپ هم همچون جناح راست اگر چه فهرست‌های متعددی ارائه شد اما نامزدها عمدتاً مشترک بودند. جبهه دوم خرداد متشکل از 14 حزب طرفدار دولت اصلاحات، جبهه مشارکت و حزب همبستگی، مطبوعات طرفدار دوم خرداد، حزب...

 

ادامه در صفحه 13