printlogo


از زبان مؤلف
تاریخ فرهنگی ایران مدرن




 دکتر نعمت‌الله فاضلی

کتاب «تاریخ فرهنگی ایران مدرن» که  اخیراً به همت انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی روانه بازار نشر شده‌، محصول ده سال مطالعه در زمینه فرهنگ معاصر یا مدرن ایران است. در این کتاب تلاش کردم تا با رویکردی تاریخی، فرآیندهای تحول گفتمانی در شیوه زندگی ایرانی را  از سال‌های قبل از مشروطه تا به امروز بررسی کنم،  و نشان دهم که در تمام ابعاد ساختاری و فردی زندگی‌ با  «سه گسست گفتمانی»
مواجه بوده‌ایم.
نخستین گسست، فاصله گرفتن  انتقادی از گفتمان سنتی و رسیدن یکسری تحولات تازه است و از این دوره با عنوان «گفتمان سنتی»
نام ‌برده‌ام.
دوم در دروه قاجار بویژه در اواسط قرن سیزدهم  که به تدریج شهرنشینی جدید، گسترش مراودات ایران و غرب و مجموعه اصلاحات حوزه‌های هنری، فرهنگی، زبانی به وجود آمد، به  گفتمان مدرن ورود می‌کنیم. من تلاش کرده‌ام نشان دهم که چگونه ابعاد گوناگون زندگی مانند مسجد، شهرنشینی، کتاب، موسیقی، ادبیات، بدن  و... تجربه تحول از گفتمان سنتی به گفتمان مدرن را سپری کرده است.
در سال‌های اخیر ما شاهد تحول گفتمانی جدیدی چون توسعه رسانه‌ها، گسترش فرهنگ‌های جهانی شدن، دگرگونی‌ در سبک زندگی و مصرف، تحولات ارزشی و نگرشی هستیم که می‌توان آن را گفتمان پسا مدرن نامید. این گفتمان اگرچه امروز مراحل آغازین و در حال ظهورش را سپری می‌کند، با این حال معتقدم در دو دهه آینده علائم این گفتمان آشکار‌تر خواهد شد.
کتاب «تاریخ فرهنگی ایران مدرن» از نخستین کتاب‌هایی است که در زمینه تاریخ فرهنگی به زبان فارسی نوشته شده‌،  پیش از این، با همکاری دکتر مرتضی قلیچ کتاب «تاریخ فرهنگی چیست» نوشته «پیتر برک» را به فارسی ترجمه کردیم و همکارم دکتر سعید ذکایی نیز کتاب «تاریخ فرهنگی بدن» را  ترجمه کرد. تا جایی که اطلاع دارم کتاب مستقل دیگری ذیل عنوان «تاریخ فرهنگ» به زبان فارسی موجود نیست. از این رو باید این کتاب را جزو نخستین منابع مستقل حوزه مطالعات تاریخ فرهنگی ایران دانست.
در کتاب «تاریخ فرهنگی ایران مدرن» سه رویکرد خاص را در نظر گرفته‌ام، نخست نگاه میان‌رشته‌ای، چراکه ماهیت گفتمان تاریخ فرهنگی به گونه‌ای است که دانش‌های جامعه شناسی، تاریخ، انسان‌شناسی، علوم سیاسی، فلسفه، نقد ادبی و بسیاری از شاخه‌های دیگر علوم انسانی را در برمی‌گیرد.  
دوم توجه به مسائل روز؛  تلاش من بر این بوده در این کتاب  مسأله روز را از طریق مطالعات تبار شناسانه و کشف ریشه‌های تاریخی آن‌ها بررسی کنم.
سوم، خوانش فرهنگ از پایین به بالا،  به این معنا که مردم، زندگی روزمره و تجربه زیسته آن‌ها در رویکرد تاریخ فرهنگ بیش از تحولات سیاسی، فراز و فرود حکومت‌ها و مسائل کلان کشوری مورد توجه قرار می‌گیرد. «کتاب تاریخ فرهنگی ایران مدرن» را اگر از این زاویه ببینیم شاید بتوان آن را مطالعه بدیهی دانست که می‌تواند نسخه‌ای اثر‌گذار برای دانشجویان و علاقه‌مندان این حوزه باشد.