printlogo


چرا روابط «اسلام‌آباد» و «دهلی‌نو» تنش آمیزتر شده‌است؟
«جنگ آبی» هند و پاکستان

مایکل کوگلمن
مترجم: وصال روحانی

در میان تندخویی‌های شدت گرفته بین هند و پاکستان و باران اتهامات دوطرف نسبت به یکدیگر یک موضوع به‌ظاهر کوچک‌تر اما بواقع بزرگ و خطرناک نیز بین دو شریک اسبق و دوبدخواه دهه‌های اخیر وجود دارد که اگر مدیریت نشود تبدیل به بلای مهلک تازه‌ای خواهد شد. از 56 سال پیش به این سو یک تفاهمنامه آبی بین هند و پاکستان برقرار است که آن را با نام اختصاری IWT می‌نامند و مشخص می‌کند که سهم هر یک از دو کشور از رودخانه‌ها و محفظه‌های آبی منطقه موسوم به ایندوس هند به چه میزان می‌رسد و آب‌های جاری در مسیر رودخانه‌های فیمابین چگونه مدیریت و تقسیم می‌شود.
تعلق مطلق این متاع به هر کدام از آنها، دیگری را به سختی می‌افکند. سخنگوی وزیر خارجه هند اخیراً در راستای همین طرز نگرش گفته بود: قدر مسلم اینکه نگاه یکسویه به ادامه این تفاهم دو طرف کاری عبث است. IWT برای یک فضای صلح‌آمیز ترسیم و اجرا شد و ادامه اجرای آن مستلزم استمرار فضای مسالمت‌آمیز بین دو کشور است.

یک فرضیه خارجی
شروع ماجرای IWT به 1951 برمی‌گردد، زمانی که دیوید لیلن‌تال، از مقام‌های ارشد بنیاد آب‌رسانی ایالت تنسی امریکا در سفر به هند گفت اگر تفاهمنامه‌ای اصولی بین این کشور و پاکستان بر سر استفاده درست و برابر از ذخایر آبی جاری منطقه ایندوس هند برقرار شود، بر کل مسأله صلح و ترک مخاصمات بین آنها هم تأثیر مثبت خواهد گذاشت. از آنجا که رودخانه‌های منطقه ایندوس بعد‌از چرخ زنی در خط مرزی به درون منطقه کشمیر سرازیر و موجب آبیاری و سرسبزی آنجا می‌شوند، گمانه زنی فوق صحیح به‌نظر می‌رسید.

از درست به غلط
اما اکنون نزدیک به هفت دهه بعد از آن گمانه‌زنی «درست»، اوضاع به طرز محسوسی برعکس و «غلط» است. برهمین اساس هند که بساط مشاجرات لفظی‌اش با دولت پاکستان در ماه‌های اخیر تشدید شده، تصریح کرده که دلیلی برای تمدید تفاهمنامه مذکور و استفاده توأمان و قاعده‌مند دو‌کشور از آب‌های جاری فوق نمی‌بیند. نارندا مؤدی، نخست‌وزیر هند با گفتن جمله‌ای معنادار و صریح اوضاع را خطیر‌تر کرده ‌است. وی گفته است: خون و آب نمی‌توانند کنار هم جاری شوند.

اعلام جنگ آشکار
این رویدادهای منفی بر پاکستان تأثیری عمیق نهاده است. نوازشریف کهنه سوار صحنه سیاست پاکستان و نخست‌وزیر سال‌های اخیر این کشور هفته پیش اعلام کرد، هرگونه لغو تفاهمنامه IWT اعلام جنگ آشکار از سوی دهلی‌نو تلقی خواهد شد. وی در عین حال با تأکید بر اینکه دولتش خواهان مداخله سازمان ملل در این امر و حل مسالمت‌آمیز مسأله خواهد شد، بر این نکته پای فشرده که قرار نیست «جنگ آبی» بزرگی بین دو کشور شروع شود.

یک تفاهمنامه کاملاً نابرابر
شاید هند فراموش کرده باشد که لغو IWT بیش از آنکه یک اقدام جنگی و از مناسبات معمول در رویارویی لشکرها باشد؛ دریغ کردن آب، به‌عنوان عنصر درجه اول حیات از مسیر زندگی بخش قابل توجهی از مردم پاکستان خواهد بود. در ظاهر این تفاهمنامه سه رودخانه پرآب و عمیق را به خاک‌ هر یک از دو کشور جاری می‌سازد اما نکته اینجاست که حجم مخاذن آبی منطقه و آنچه به‌سوی دو کشور جاری می‌شود، به میزان کاملاً نابرابری به پاکستان بهره و به هند فقط نمایی از یک موهبت را می‌بخشد زیرا عملاً 80‌درصد از این ذخایر و کنترل آن به‌دست پاکستانی‌ها افتاده است. حسن لغو IWT برای هندی‌ها این است که تملک این محفظه‌‌ها را که در خاک هند واقع است، از دست پاکستان خارج می‌سازد و مدیریت تام و تمام آنها را به هند بر می‌گرداند و چه سلاحی کارآمدتر از این برای هند که در جنگ غیررسمی و نمادین آغاز شده بین دوکشور طی هفته‌های اخیر به پاکستان ضربه بزند؟

در تمامی منطقه «سند»
پاکستان به آب سه رودخانه‌ای که براثر تفاهم مذکور به درون این کشور جاری هستند بشدت محتاج است. این آب تمامی منطقه سند را هم در برمی‌گیرد و رودخانه ایندوس مظهر حیات برای بسیاری از ساکنان در اطراف مسیر رودخانه و بخصوص در گستره‌ای از آن است که در خاک پاکستان قرار دارد. موضوع وقتی حادتر می‌شود که بدانید پاکستان صرفنظر از این تفاهمنامه قدیمی اصولاً با یک بحران آبی مواجه است و گزارش‌های نهادهای کمک‌رسانی بین‌المللی، پاکستان را از بالانشینان جدولی معرفی می‌کند که سرشار از نام کشورهای محتاج آب و تحت فشار بی‌آبی است.

صنایع آب محور در کشور محتاج آب!
حد متوسط سهم آبی هر پاکستانی براساس محظورات موجود حداقل هشت درصد کمتر از نازل‌ترین حد استاندارد است و دولت‌های پاکستان در سال‌های اخیر همیشه با دغدغه اضافی تأمین آب برای استان‌های مختلف این کشور مواجه بوده‌اند. چه چیزی از این عجیب‌تر که بسیاری از صنایع پاکستان، صنعت‌ها و حرفه‌ها آب محور هستند و آنگاه آب در چنین کشوری کیمیاست!
تحقیقات ماهواره‌ای «ناسا» افشا کرده است که حتی ذخایر آب‌های خروشان ایندوس نیز طی سال‌های اخیر نصف شده و نوعی خشکسالی را در آینده نزدیک گواهی می‌دهد.

مخالفت نهادهای بین‌المللی
با این اوصاف قطع تفاهمنامه IWT می‌تواند دولت پاکستان را زمینگیر و هند را بدون توپ و تانک برنده جدید‌ترین جنگ غیر قابل رؤیت بین دوکشور کند. با این حال مسائلی هم در دهلی نو وجود دارد که لغو یکطرفه این تفاهمنامه را سخت و آن را به ضرر هندی‌ها هم می‌کند. درست است که خسران‌های این ماجرا بیشتر به پاکستان می‌رسد که حداقل یک پنجم جمعیت 200 میلیون نفری‌اش از آب شرب تمیز بی‌بهره‌اند اما اگر هند رأساً این قرارداد را فسخ کند، با مخالفت جدی خارجی‌ها و اعمال مجازات از سوی بنیادهایی روبه‌رو خواهد شد که کارشان نظارت بر روند صلح‌های سست بین‌المللی است.

خطر جاری شدن سیل
خطراتی بزرگ‌تر از این نیز برای هند وجود دارد زیرا متوقف کردن مسیر رودخانه‌های جاری به درون پاکستان موجب انباشت آب در هند و تبدیل شدن آن به سیل‌هایی می‌شود که موجودیت بخشی از هند و بویژه کشمیر و شهرهای بزرگ آن را به خطر خواهد انداخت و شاید باعث مرگ و میر هزاران نفر و یک فاجعه انسانی شود. در نتیجه طراحان سیاسی در دهلی‌نو به این نتیجه رسیده‌اند که اقداماتی ایذایی بهتر می‌تواند آنها را به مقصود برساند و کار اسلام‌آباد را سخت کند. یکی از آنها، رهنمون کردن آب رودخانه‌ها به سوی دره‌های خاص در همان منطقه و ایجاد سدهای بلند برابر آنها و اندوختن آب برای مصارف متعدد و متنوع است. این امر بیشتر در جهت متن مندرج در تفاهمنامه است زیرا در این عهدنامه تأکید شده که هدایت آب به ایالات دیگر هند و خارج کردن اساسی آن از مسیر موجود، غیرقانونی است.

چینی‌ها هم آماده‌اند
اگر با وجود تمامی مصادیق و محدودیت‌های فوق، هند دست از پا خطا کند، ممکن است دچار عواقبی تلخ‌تر شود زیرا چین به عنوان متحد پاکستان، بیکار نخواهد نشست و شاید در مقام تلافی، بسیاری از رودخانه‌های خود را به سمت هند باز و سدهای مقابل آن را معدوم کند و در آن صورت، آب هند را خواهد برد! چین حتی می‌تواند مسیر گردش آب در ایالت اروناچال پرادش هند را که در مرز چین قرار دارد، تغییر دهد و آن را شل یا سفت کند و هر یک از این حالت‌ها تأثیر وسیعی روی شرایط کاری در ایالت آسام در شمال شرق هند می‌گذارد که عمده وسیله ارتزاق و داد و ستد در آن محصولات کشاورزی است.

یک دومینوی پیچیده
از همه بدتر، اینکه سرمنشأ رودخانه ایندوس نیز از خاک تبت چین آغاز می‌شود و چین می‌تواند از این حربه استفاده کرده و آب را از همان جا قطع کند. این «دومینو»یی خطرناک و پیچیده است که هر دو طرف آن کنترل تام و تمامی بر آن ندارند و در نتیجه می‌تواند تأثیری مهلک نه فقط بر هند و پاکستان، بلکه برکشورهای اطراف هم بگذارد.
منبع: Foreign Policy