printlogo


یادداشت
موانع تحقق حقوق مصرف‌کننده


 علی ابراهیمی

در تعریف حقوق مصرف‌کننده آمده است: «مجموعه اختیارات و امتیازاتی که مصرف‌کننده در قبال خرید یک کالا یا خدمت از فروشنده دریافت می‌کند تا درصورت بروز اشکال، معلوم شدن عیب و نقص، احراز ضرر و زیان، عدم کارایی و ثمربخشی یا ایراد خسارت برای جبران خود از آن استفاده کند.» با توجه به برداشت‌های مطرح شده از مفهوم مصرف‌کننده باید گفت مصرف‌کننده کسی است که کالا یا خدماتی را برای رفع نیازهای خود خریداری می‌کند و هدف او از این خرید فعالیت تجاری نیست.
برخی استدلال می‌کنند که صاحبان صنایع و تولیدکنندگان پادشاه بازارند و قدرت را در دست دارند. از آنجا که احتمال می‌رود اگر قدرت به دست سوداگران بیفتد به بی‌عدالتی، خودکامگی و شکاف طبقاتی و نابرابری اجتماعی بینجامد صرفاً وجود قانون، کمکی به تأمین حقوق مصرف‌کننده نمی‌کند، بلکه ضمن این که مردم باید از وجود این قوانین آگاه باشند، باید بتوانند آن را در مقابل عرضه‌کنندگان کالا و خدمات مطالبه نمایند. از این رو می‌توان دلایل ضرورت حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان را به صورت زیر بیان کرد:
مصرف‌کنندگان در مقایسه با تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان از قدرت اقتصادی ضعیف‌تری برخوردارند.
مصرف‌کنندگان، فاقد اطلاعات لازم برای حفظ منافع خود هستند.
رویه‌های تجاری تقلب‌آمیز، منافع مصرف‌کننده را به سود تجار و تولیدکنندگان به خطر می‌اندازد.
در صورت حمایت نشدن، خسارات وارده به مصرف‌کنندگان در اثر استعمال کالا و خدمات جبران نخواهد شد.
با توجه به مطالب فوق، می‌توان حقوق اساسی مصرف‌کننده را به صورت مختصر به شکل زیر بیان کرد:
1‌- حق هر انسانی است که آزادانه و با آگاهی لازم برای سرنوشت خود تصمیم‌گیری کند. حق مصرف‌کننده در دسترسی به اطلاعات، حقی است که به موجب آن، مصرف‌کنندگان را قادر می‌سازد تا به اطلاعات اساسی درباره کالایی که قصد خرید آن را دارند، دست یابند یا این حق را از عرضه‌کنندگان مطالبه نمایند.
2- در دهه‌های اخیر، آموزش خود مصرف‌کنندگان برای کسب مهارت‌هایی جهت اتخاذ تصمیمات درست در بازار اهمیت پیدا کرده است. ممکن است خود عرضه‌کنندگان اعم از واسطه‌ها به آموزش مصرف‌کنندگان اقدام کنند، اما از آنجا که همواره شائبه تبلیغات برای محصولات خود در تعلیمات آنان می‌رود، این وظیفه در کشورهای مختلف برعهده دولت و انجمن‌های حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان است.
3- مصرف‌کننده برای معامله می‌تواند هر عرضه‌کننده کالایی را انتخاب نماید و در انتخاب نوع، جنس، مقدار، کمیت، کیفیت و ... کالا آزاد است. این اختیار را «حق انتخاب» مصرف‌کننده می‌نامند. بنابراین، یکی از حقوق مهم مصرف‌کننده، تضمین حق انتخاب توسط مصرف‌کننده است. به موجب همین حق، هیچ کس مجاز نیست کالا یا خدمت تولید یا عرضه شده خود را بدون رضایت مصرف‌کننده به وی تحمیل نماید.
4‌- حق ایمنی بدان معنی است که هر کس در قبال وجهی که بابت قیمت کالای مصرفی یا خدمت ارائه شده به وی پرداخت می‌کند، آن کالا یا خدمت، اطمینان خاطر وی را در جهت مصرف فراهم می‌کند. اهمیت این حق در این است که به طور مستقیم با سلامت و کیفیت زندگی مصرف‌کنندگان در ارتباط است. هیچ تولیدکننده‌ای حق ندارد با سوء‌استفاده از حق خود، در مبادرت به تجارت کالاها، خدمات خطرناک را به مصرف‌کنندگان عرضه داشته و به آنان صدمه وارد سازد. بنابراین این حق مسلم مصرف‌کننده است که باید در مورد کالاها و خدمات عرضه شده در بازار از نظر قیمت، کیفیت، استاندارد و ایمن‌بودن اطلاعات لازم را به دست آورد و بتواند در موقع خرید یا استفاده از خدمات تصمیمی مناسب اتخاذ کند. شناخت این حقوق از سوی مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان و مطالبه آن از سوی فعالان عرصه بازار و اقتصاد قدرت متعادل در رابطه بین آن‌ها ایجاد خواهد کرد که این تضمینی برای رعایت حقوق مصرف‌کننده خواهد بود.