printlogo


شکوه ایرانی در میان سفیران فرنگی
سعیده احسانی راد ساعت کوچک زنگدار بانک سپه دلش به زندگی پرهیاهوی میدان توپخانه گرم است و خواب نمی‌ماند. کمی آن طرف‌تر در خیابان فردوسی زمان گاهی برای رهگذران درنگ می‌کند و آن‌ها را با دیدن بناهایی با معماری سنتی به سفر زمان می‌برد. اگر امروز وجود‌سفارتخانه‌های انگلیس، آلمان و ترکیه، صرافی‌ها، دلارفروشان، سکه‌فروشان، نقره‌فروشان و عتیقه‌فروشان، خیابان فردوسـی را بـه نمـاد اقتصاد و دیپلماسی ایران تبدیل کرده، باقیمانده باغ ایلخانی و بناهای بزرگ تهران قدیم ردپایی از رفت و آمد درباریان قاجار و سـفرای خارجی را بر سنگفرش‌هایش دارد.

خیابان علاء‌الدوله در سال‌های 1299 تا 1320 به خیابان فردوسی تغییر نام یافت و در ساخت و سازهایی که در سال 1307 در این خیابان صورت گرفت  بنای صندوق پس‌انداز ملی و دیگر بناهای ادارات مرکزی بانک ملی ساخته شد. «مهدی بامداد» در کتاب شرح حال رجال ایران، درباره این باغ و بانی آن نوشته‌است:«حاجی ایلخانی دستگاه بسیار عالی برای خود ترتیب داده بود و باغ او محل بانک ملی فعلی و سایر مؤسسات آن بود. باغ مزبور به حدی بزرگ بوده که سمت مشرقش، خیابان فردوسی و سمت مغرب آن، عمارت برج نوش بود.» محدوده این باغ به تدریج با ساخت و سازهای متعدد، شامل ساخت  فروشگاه بزرگ فردوسی، بیمارستان و عمارت بانک مرکزی تغییر پیدا کرد.  در حال حاضر از این باغ وسیع، تنها قسمت‌های کوچکی به صورت فضای سبز در محوطه بانک ملی شعبه مرکزی باقی مانده است و در گوشه‌ای از آن خانه سردار اسعد از رؤسای ایل بختیاری و فرمانده فاتحان تهران، روزگاری خوش اما خاموش را سپری می‌کند. خانه سردار اسعد بختیاری که توسط بانک ملی ایران خریداری شده تا به حال شاهد کاربری‌های متفاوت بوده مانند  دایره فلاحت و کشاورزی، باشگاه ورزشی، محل پذیرایی از میهمانان و کتابخانه. این خانه در حال حاضر به موزه بانک ملی تبدیل شده و  شامل پیشکش‌ها و هدایای نفیسی است که به  مناسبت پنجاهمین سال تأسیس بانک ملی ایران در بیستم شهریور ماه 1357 از بانک‌های سراسر جهان به بانک ملی ایران فرستاده شده و جزو اثاثیه این خانه به شمار می‌رود.
  عمارت باشکوه
خانه یکصد ساله سردار اسعد عمارتی است با ویژگی‌های معماری اواخر قاجار و اوایل پهلوی اول و به دلیل حفاظتی که از آن صورت گرفته، هنوز  شکوه و زیبایی‌اش را حفظ کرده است. در چوبی عمارت به دیوار اتاقی که متعلق به کاخ دار است تکیه می‌دهد. اتاقی که 30سال است چراغش را «سیدنبی الله میر مجیدی» روشن می‌کند؛ پیرمردی که جوانی‌اش را با دغدغه شغل خدماتی و بدرقه کردن مهمانان مختلف که برای تصمیم گیری‌های مهم بانک در این خانه حضور داشتند خرج کرده است و علاقه به سرنوشت این خانه او را از پیشرفت و ترفیع بازداشته است. او هنوز هم  نگران خشت خشت این خانه است و هنوز کسی را مثل خودش امینی معتمد  نیافته تا کلید خانه را به او بسپارد و رضایت به بازنشستگی دهد.     ساختمان سردار اسعد بختیاری در سال 1291 توسط استاد محمد معمارباشی ساخته شده و سبک معماری آن نوکلاسیک بوده و برگرفته از معماری اروپایی و ایرانی است. بنا در دو طبقه ساخته شده و مصالح به کاررفته در آن را گچ و آجر تشکیل می‌دهد. پنجره‌های خانه ارسی شکل بوده و  تابش نور به واسطه شیشه‌های رنگی ارسی‌ها تابشی ملایم دارد. گچبری‌های خانه برگرفته از هنر ایرانی است و فقط سر‌ستون‌های داخل سبک اروپایی دارند.
فضای داخلی عمارت شامل  کف، پله‌های چوبی و سقف‌های بلند نشانگر معماری کلیساهاست و تلفیق معماری ایرانی و اروپایی را نشان می‌دهد. لوستر و چلچراغ‌های آویزان جلوه ویژه‌ای به خانه داده است، طوری که به هم ریختگی اشیایی که نامرتب چیده شده کمتر به چشم می‌آید. موزه هنوز ساماندهی نشده و برای بازدیدکنندگان که فقط خانواده کارمندان بانک ملی هستند، آماده شده است.
سنداب قلمزنی اثر استاد فضل الله صادقی که داستان زندگی حضرت یــوســـف(ع) روی آن قلمزنی شده، هدایایی از بانک‌های مختلف اروپایی و آسیایی، دستگاه‌های قدیمی بانک شامل سکه شمار، پرفورژهای بانک، انواع ماشین حساب‌ها و تابلوهای نقاشی از نقاشان معاصر، اشیایی است که هنوز شماره گذاری نشده و در ویترین‌ها قرار نگرفته است. اسنادی از اعلان تأسیس بانک و دفترچه‌های صادر شده بانکی برای رضا‌شاه از دیگر اشیایی است که قرار است در این موزه به نمایش درآید.
پله‌های چوبی خانه هنوز حفظ شده و اتاق‌های بالا خانه جزو سالن کنفرانس و اتاق تشریفات بانک ملی به حساب می‌آید. درهای معرق چوبی اتاق‌ها که طرح گل و بوته دارد و با مفتول‌های فلزی و چوبی گره خورده جایی برای خودنمایی گچبری‌های خانه نمی‌ماند.
بانک کارهای مرمتی را در این خانه با نظارت کارشناسان میراث فرهنگی انجام داده و به سرپا بودن این ساختمان توجه ویژه‌ای می‌شود. مرمت عمارت سردار اسعد بختیاری سال 81 با همکاری کارشناسان سازمان میراث فرهنگی و اختصاص اعتباری از سوی بانک ملی انجام و بخش‌های اصلی و ضروری بدنه بنا مرمت شد.مرمت اصلی کاخ سردار اسعد، که 5 سال به طول انجامید شامل ایجاد کانال دفع رطوبت، استحکام‌بخشی سقف‌ها، دیوارهای باربر، تعمیرات اساسی شیروانی و آیینه کاری و ایوان شمالی و جنوبی و سطوح نمای خارجی است. خانه سردار اسعد در سال 1375 با شماره 1765به ثبت ملی رسیده است و ضعف سازه‌ای آن اجازه بازدید عموم را از سوی میراث فرهنگی نمی‌دهد.این باغ و منزل زیبا به همراه متعلقاتش از زمان افتتاح بانک ملی در سال ۱۳۰۷ تا امروز در تملک این بانک است و دارای چند مکان دیدنی ویژه است.
  ساختمان زورخانه بانک ملی
زورخانه بانک ملی که در سال ۱۳۲۵ ساخته شده معماری ساده و سنتی دارد، سردر سنگی بنا توسط استاد ابوالحسن خان صدیقی ساخته شده، این سردر نقش برجسته سه خوان شاهنامه را به نمایش  می‌گذارد که به کمر کشیدن زن جادوگر، کشته شدن دیو سفید و  کشته شدن اژدها به دست رستم‌ است. این زورخانه جزو زیباترین زورخانه‌های شهر تهران بوده و محل ورزشی برای کارمندان بانک است.
  ساختمان صندوق پس انداز بانک ملی ایران
رفت و آمد به این ساختمان به دلیل خزانه محدودیت دارد. رهگذرانی که هر روز دستشان را سهل انگارانه روی گل‌های پنج پر دیوار این ساختمان می‌کشند، تصور درستی از معماری داخل ندارند. درهای گردون این ساختمان فقط با حضور کارگرانی که کارهای ساختمانی داخل این مجموعه را انجام می‌دهند، می‌چرخد. این ساختمان در شرق مجموعه بانک ملی قرار دارد  و جزو زیباترین ساختمان‌های بانکی ایران بوده  و شبیه تالارهای بورس است که مدیران از بالا بر مجموعه فعالیت‌ها احاطه داشتند. ساختمان صندوق پس‌انداز بانک ملی به وسیله «هنریش»، معمار آلمانی بین سال‌های 1310-1300 خورشیدی در زمان رضا‌شاه ساخته شد و برای نخستین بار در این زمان است که در معماری بناهای دولتی، معماری باستانی ایران و معماری اروپا در یک جا عرضه  شده است. بنای اولیه ساختمان بانک ملی به شکل T انگلیسی بوده که مطابق تصویر در کناره خیابان فردوسی جدید قرار گرفته است. نمای اصلی ساختمان دارای خصوصیات بارز معماری هخامنشی است. ورودی اصلی بنا نسبت به کل نما، حجمی بیرون زده و کمی مرتفع‌تر است. همچنین ورودی بنا منتهی به یک هال بیضی شکل است.
این بنا در دو طبقه ساخته شده که درهای اصلی چهارستون عظیم سنگی با سرستون‌های گاو شاخدار مربوط به دوره باستان، از سایر اجزا چشمگیرتر است. بر نمای خارجی بنا نیز انواع تزئینات خاص معماری هخامنشی در گوشه و کنار به چشم می‌خورد. سالن اصلی، خصوصاً به واسطه سقف بلند و تزیین شده آن و همچنین نورگیرهای عمودی دیواره‌ها، فضای ساختمان‌های باروک اروپا
را تداعی می‌کند.  شکل داخل ساختمان با اینکه قدیمی است اما ظاهر آن مانند بانک‌های امروزی است و گیشه‌های مربوط به حضور ارباب رجوع به خوبی تداعی می‌شود. هواکش‌های برنجی سقف بر اصالت معماری این ساختمان صحه می‌گذارد.
مجسمه‌های شیر که در ورودی ساختمان صندوق پس انداز بانک ملی ایران دیده می‌شود، اثر غلامرضا رحیم‌زاده ارژنگ مجسمه‌ساز ایرانی است که مجسمه انوشیروان دادگر در کاخ دادگستری و مجسمه «نبرد گرشاسب با اژدها» در میدان باغشاه (حر کنونی) نیز از آثار برجسته او محسوب می‌شوند. خیلی‌ها هر روز از کنار این ساختمان رد می‌شوند یا از داخل تاکسی چشمشان به این مجموعه معماری می‌افتد، اما تمام این کنجکاوی‌ها با گرفتن عکس در کنار شیرها یا جلوی بنایی که نمادی از معماری هخامنشیان است، پایان می‌یابد. شاید کسی خبر نداشته باشد که داخل این مجموعه خانه‌ای است که روزی یکی از فرماندهان فاتح تهران در دوران مشروطه  در آنجا سکونت داشته است.
 

  تاریخ برج آب تهران
برج آب یکی دیگر از بناهای تاریخی در محوطه فضاهای متعلق به بانک ملی است که   توسط گروهی از کارگزاران آلمانی و زیر نظر مهندس «لیندن بلات» در سال1315 ساخته شد. این برج  به منبع آبی شبیه است که مکعب مستطیل بوده و آجری است. در هر طرف این برج دو ردیف کاشی‌کاری از بالا تا پایین نقش بسته است. برج‌های آب، جای آب انبارهای گذشته عمل نگهداری را انجام می‌دادند و همانند یک مخزن بزرگ برای آب عمل می‌کردندکه با ساختن آب راهه‌های خاصی، آب ریزشی از باران را به سمت آب انبارها هدایت می‌کردند تا آب برای مواقع ضروری ذخیره شود. به گفته کارشناسان میراث فرهنگی  ‌این فرم کاشی‌کاری و آجرکاری  به معماری آرتدکو برمی‌گردد؛ نوعی معماری که با حفظ ویژگی‌های اصیل معماری ایرانی، اله‌مان‌های مدرن و غربی نیز دارد. معماری عصر رضاشاهی نیز از آن تبعیت می‌کند که مانند آن را در دبیرستان البرز و دانشسرای عالی و کارهای معمارانی مثل مارکوف می‌بینیم. این برج به منظور استفاده از ذخیره آب چاه‌ها برای آبیاری فضای سبز و همچنین فشار آب در لوله‌ها با ارتفاع هفت طبقه ساخته شده ‌و  مربوط به دوره قاجار بوده و در ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. فضای داخلی این برج وضعیت مناسبی ندارد و فقط ظاهر آن خوب حفظ شده است.