printlogo


یادی از استاد دکتر هرمز میلانیان
زبان‌شناس در سایه

 لیلا ضیامجیدی
 
در سوگ استاد

 دکتر کوروش صفوی
استاد زبان‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی

خدایا...
او را چگونه آفریدی؟ در کالبدی از گلبرگ‌های خوشبوی بهشت روحی دمیدی که همانی بود که همیشه می‌خواستی. کدام خرد را برگزیدی و در سرش نهادی؟
او را چنان ساختی که وقتی در کلاس درس‌اش می‌نشستیم، از بی خردی‌مان شرمنده بودیم. کدام قلب را در تن‌اش به تپش واداشتی؟ قلب کودکی معصوم که سیاهی‌ها را نمی‌دید و گلی بی خار بود. یادت می آید او را از ما دور کردی و به دیار غربت بردی؟
همیشه به یادش بودیم. پس از سال‌ها، او را به ما پس‌دادی تا چند روزی پیش‌اش آرام بگیریم؟ در تمام آن روزها پیش‌اش بودم و ای کاش نبودم که دوری دوباره‌اش چه سخت گشت. کنارش بودم تا نوشته‌هایش را به پایان ببرد و باز از ما دور شود، التماس‌اش کردم. استادم پیش‌مان بمان. پیش مان بمان تا از نفس‌ات زنده بمانیم. پیش‌مان بمان تا با دیدنت به بی خردی مان پی ببریم و دریابیم، هرگز در آنچه خوانده‌ایم به گرد پایت نمی‌رسیم. ولی، یادت می آید که او باید می‌رفت.
ما را درتنهایی مان تنها گذاشت و به خلوتگاهی رفت که تنها بماند، حتی نخواست حرف‌هایمان را بشنود، حتی نخواست، بگوییم که پیش‌مان برگرد.
یادت می آید که حاضر بودم خانه شاگردش باشم و خدمت‌اش را بکنم؛ و چه صدها شاگرد دیگرش که این آرزو را داشتند. اشکم نمی‌گذارد حرفم را تمام کنم. می‌دانم، آنجا که او را می‌بری، مرا راه نمی‌دهی. می‌دانم که او را همچون گل باغ‌ات نگاه‌ خواهی داشت و می دانم که می دانی، برایمان او همیشه زنده است. روزی نخواهد بود که نامش را در کلاس هایمان نبریم، مگر همین را از ما نمی‌خواستی؟



دکتر هرمز میلانیان از پیشکسوتان حوزه زبانشناسی ایران و مترجم آثار مارتینه 21 آبان‌ماه در پاریس دار فانی را وداع گفت.
شادروان دکتر هرمز میلانیان (1393- 1316)، استاد گروه‌ زبان‌شناسی همگانی و زبان‌های باستانی در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران در دهه‌های 40 و 50، از نخستین زبان‌شناسانی بود که پس از دریافت دکترای زبان‌شناسی از دانشگاه سوربن به ایران بازگشت و به تدریس در این دانشگاه مشغول شد. دکتر میلانیان نخستین دانشجوی ایرانی آندره مارتینه، زبان‌شناس نقشگرای فرانسوی بود(1) و از جمله خدمات ارزنده‌ای که به زبان‌شناسی ایران کرده است، می‌توان به ترجمه  دو اثر ارزنده از استادش اشاره کرد: «مبانی زبان‌شناسی عمومی» و «تراز دگرگونی‌های آوایی» (انتشارات هرمس 1380) که از مهمترین آثار ترجمه شده به فارسی در حوزه زبان‌شناسی نقشگرا هستند.
دکتر میلانیان با ترجمه  این دو اثر، علی‌رغم سیطره و نفوذ نگرش‌های زبان‌شناسی صورت‌گرای زایشی در گروه‌های آموزشی زبان‌شناسی در دانشگاه‌های ایران، دانشجویان و پژوهشگران نوپای زبان‌شناسی را که عموماً به سنت زبان‌شناسی آنگلوساکسون عادت داشته‌اند، از طریق ترجمه  متون اصلی، با زبان‌شناسی نقشگرا بیشتر آشنا کرد. گرچه وی در مقدمه‌ای که سیزده سال پیش بر ترجمه  مبانی زبان‌شناسی عمومی نوشته از فرونشستن طوفان چامسکی در زبان‌شناسی سخن گفته است، ولی هنوز هم می‌بینیم که این نحله در ایران طرفداران زیادی دارد، و از این روی برای پژوهشگر ایرانی که تولیدکننده و واضع نظریه نیست، آشنایی هر چه بیشتر با مکاتب و دیدگاه‌های متفاوت علمی می‌تواند بسیار مفید باشد.
یکی از مباحث مهم مطرح شده در این دو اثر مفهوم «تراز» است. مارتینه، بخصوص، در تراز دگرگونی‌های آوایی، بحث مفصلی در مورد تغییر آواهای زبان از این منظر مطرح کرده است و مفاهیم بسیار کاربردی و قابل توجهی را در خلال آن می‌توان یافت.
شادروان دکتر میلانیان با تسلطی که بر حوزه تخصصی خود داشت، نقش بسیار مهمی در ویرایش دو کتاب مهم و جریان ساز دیگر نیز داشته است: کتاب «دوره  زبان‌شناسی عمومی» فردینان سوسور به ترجمه  کوروش صفوی، و کتاب «دستور زبان فارسی معاصر» نوشته  زبان‌شناس و ایران‌شناس مطرح فرانسوی ژیلبر لازار به ترجمه  مهستی بحرینی. دقت نظر و تیزبینی او در حواشی‌ای که بر کتاب دستور زبان لازار نوشته است قابل مشاهده است.
وی در آغاز مقاله‌ای با عنوان «زبان‌شناسی و تعریف زبان» می‌گوید: «گرفتاری زبان اینجاست که همه کس بدان علاقه‌مند است و همه کس بررسی و تعریف آن را در صلاحیت خویش می‌داند. از یک نظر این خود نمودار واقعیتی است که پدیده  زبان را از دیگر پدیده‌هایی که زاییده  وجود بشر اندیشمند و زندگی دسته‌جمعی اوست جدا می‌کند، زیرا آنچنان گسترده و همه‌جانبه است و آنچنان توانایی‌های بس گوناگون انسان را به کار می‌گیرد که هر کس از دیدگاه خود بر آن نظر تواند افکند و در آن چیزی که به کارش آید تواند دید.»
و در شروع مقاله‌ای دیگر با عنوان «درست و غلط در زبان از دیدگاه زبان‌شناسی» می‌گوید: «آنچه نام زبان‌شناسی به خود گرفته نزدیک به دو قرن است که ادعای پژوهش و فراکاوی علمی زبان را ارائه می‌دهد... در حقیقت اصطلاح «علمی» سکه  رایجی است که هیچ زبان‌شناسی از کاربرد آن دریغ نکرده و نمی‌کند. ولی روشن است که همان‌طور که با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود، تنها با گفتن اینکه زبان‌شناسی رشته‌ای است علمی نمی‌توان علمی بودن آن را مسلم گرفت و بدین سان آن را از انواع دیگر پژوهش‌های زبانی متمایز کرد.»
این‌ها نمونه‌ای از باریک‌بینی و دقت نظر دکتر میلانیان در برخورد با مسائل زبانی است که همه  دوستان و همکاران وی به آن اذعان دارند. افسوس که روزگار فرصت نداد تا جامعه  زبان‌شناسی ایران بیش از این از دانش و توانایی‌های این استاد ارزنده بهره بگیرد. روانش شاد باد.

کتابشناسی:
دو سوسور، فردینان (1382)، دوره  زبان‌شناسی عمومی، ترجمه  کوروش صفوی، تهران: نشر هرمس.
لازار، ژیلبر (1384)، دستور زبان فارسی معاصر، ترجمه  مهستی بحرینی، توضیحات و حواشی هرمز میلانیان، تهران: نشر هرمس.
مارتینه، آندره (1380)، مبانی زبان‌شناسی عمومی: اصول و روش‌های زبان‌شناسی نقشگرا، ترجمه  هرمز میلانیان، تهران: نشر هرمس.
مارتینه، آندره (1380)، تراز دگرگونی‌های آوایی، ترجمه  هرمز میلانیان، تهران: نشر هرمس.

پی نوشت ها:
1. چندی دیگر از زبان‌شناس‌های مطرح ایران، از جمله ابوالحسن نجفی، علی‌اشرف صادقی و گیتی دیهیم نیز از شاگردان مارتینه بوده‌اند.
2. کتاب مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی نوشته  ابوالحسن نجفی که مبانی نظری آن متأثر از نگاه نقشگرای مارتینه است، پیش از آن (در سال 1358 و 1371) چاپ شده بود.
3. ر. ک. هرمز میلانیان و رضا سیدحسینی (1383)، زبان‌شناسی (مجموعه مقالات)، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.