printlogo


یادداشت
امریکا و ارزشهای دوستی با کوبای کاسترو



   دکتر سیدعلی میرباقری
مشاور ارشد وزارت کشور و استاد دانشگاه


امریکا در اوج فصل سرد تنش با روسیه توانست به خصومت چندین ساله با یکی از متحدین دیرین مسکو پایان دهد. یخ های دشمنی میان کوبا و ایالات متحده در حالی آب می شود که جنگ سرد جدید بر روابط غرب با روسیه سایه افکنده است به گونه ای که در حال حاضر واشنگتن و مسکو بر سر مسائل استراتژیکی مثل گسترش ناتو به شرق، بحران سوریه، رقابت های اقتصادی در زمینه انرژی و بویژه جنگ های داخلی اوکراین و الحاق شبه جزیره کریمه رودروی یکدیگر قرار گرفته اند.
 وقتی کاخ سفید چراغ سبز هاوانا را برای گشایش سفارت دریافت کرد اغلب رسانه های امریکا از این اتفاق به عنوان کارت برنده اوباما در مقابل حریف روسی تعبیر کردند.با آنکه نشانه ای از فاصله گیری کوبا از شریک روسی آن در دست نیست اما محافل امریکایی امیدوارند که روند نزدیکی هاوانا به واشنگتن به خروج این کشور از حلقه متحدان مسکو بیانجامد.
به هر حال آنچه پیداست دولت اوباما تنش زدایی با کوبا را به عنوان یکی از موفقیت های خویش در عرصه دیپلماسی معرفی می کند.اما صرفنظر از بهره برداری کاخ سفید، ماجرای امریکا و کوبا از زمره معماهای نیم قرن اخیر روابط بین الملل است و لازم است اهمیت و ابعاد این اتفاق از حیث تاثیرات و تبعات آن در افکارعمومی جهانی ارزیابی شود.
دشمنی امریکا و کوبا یکی از آخرین میراث های دوران جهان دو قطبی است. دورانی که رقابت های شرق کمونیستی و غرب کاپیتالیستی و آنچه که از نیمه دوم قرن بیستم جنگ سرد نام گرفت بر همه امور و اوضاع سایه افکند. در این برهه، نظام چپگرای کوبا در محل تقاطع رقابت های امریکا و روسیه قرار داشت.  
آن روزها به قدرت رسیدن فیدل کاسترو و همرزمانش در کوبا و سرنگونی رژیم استبدادی ژنرال باتیستا در سال 1959 م. یعنی دو دهه پس از آغاز جنگ سرد، به روسها این امکان را داد که در بیخ گوش دشمن آمریکایی شان صاحب یک پایگاه قدرتمند شوند کاسترو در همه سالهای زورآزمایی شرق و غرب توانست حیاط خلوت جهان لیبرال-دموکراسی را ناامن سازد. نزدیک به نیم قرن، کوبای کاسترو کابوس همه رهبران سیاسی ایالات متحده بود. تلخ ترین خاطره امریکایی ها از این همسایه شان به دهه 60 بر می گردد زمانی که تنها سه سال پس از برپایی کاستروئیسم ، کوبا به مرکز ترسیم معادلات جنگ سرد تبدیل شد و ماجرای موسوم به بحران موشکی کوبا در سال 1962 م. جهان را در آستانه جنگی هسته ای قرار داد.
بحران هسته ای آن روز ، اهمیت کوبا را به اوج خود رساند. هنوز بعد از گذشت قریب نیم قرن از آن حادثه ، استادان روابط بین الملل از بحران هسته ای کوبا به عنوان نقطه عطف در تاریخ جهان یاد می کنند. تاحدی که برخی از تئوریهای علوم استراتژی از جمله نظریه «عقلانیت در مدیریت بحران» بر شالوده این رویداد استوار است . در حالی که در فرازهای دیگر  جنگ سرد از جمله در ساخت دیوار برلین، جنگ شبه جزیره کره، جنگ ویتنام، جنگ افغانستان (اشغال افغانستان توسط شوروی سابق) دو ابرقدرت بارها  به تخاصم و تقابل با هم پرداخته بودند؛ اما این درگیری ها هیچ گاه به برخورد مستقیم نظامی منجر نشده بود بحران موشکی کوبا؛ تنها مقطعی از تاریخ جنگ سرد است که در طی آن، این دو کشور به صورت مستقیم جنگ را تدارک دیده و جهان را تا نزدیکی یک درگیری هسته ای تمام عیار به پیش برده و نفس جهانیان را در سینه حبس کرده بودند.
اما اکنون امریکایی ها نیم قرن بعد از آن ماجرا، خاطرات تلخ آن روزها را در آغاز سال نو میلادی به فراموشی می سپارند ایالات متحده اکنون پس از نیم قرن دشمنی با کوبا ،هاوانا را به نشستن پشت مذاکره مستقیم ترغیب می کند. رابطه دو کشور در مسیر عادی سازی قرار گرفته است آن هم در برهه ای که نشانه هایی مبنی بر آغاز جنگ سرد نوین به چشم می خورد.
تردیدی نیست که شرایط کنونی بین الملل تا حدود زیادی متفاوت با شرایط پس از جنگ دوم جهانی و جنگ سرد کلاسیک است  و اساسا ماجرای  فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی معادلات قدرت را بسیار تغییر داده است  . با آنکه  روسیه امروز قدرت اقتصادی، انضباط و توان نظامی شوروی سابق را ندارد ؛ اما برنامه های بلندپروازانه  ولادیمیر پوتین در راستای احیای هیمنه از دست رفته روسیه و نقش آفرینی در حوادث برخی از کشورهای همسایه و همپیمانان سابق و یارگیری های از جمهوریهای سابق، تضادهایی را با منافع و حوزه نفوذ ایالات متحده امریکا ایجاد کرده است که می توان معتقد شد جنگ سردی نوین در آستانه شکل گرفتن است و در این رهگذر خلاء وجود متحدانی مثل کوبا، کم و کیف رقابت روسیه را با امریکا به شدت تحت تاثیر قرار خواهد داد. عادی سازی روابط ایالات متحده را با کوبا را چه ناشی از سیاست خارجی نوین ایالات متحده بدانیم و چه بنا به سخن برخی از صاحب نظران به دلیل سالخوردگی نسل اول رهبران انقلاب کوبا و واقع بینی ایشان در لزوم انتقال آرام قدرت در این کشور بدانیم چیزی از اهمیت این اتفاق آن هم در آستانه روابط پر تنش ایالات متحده با روسیه نمی کاهد.
 به هر روی آنچه مشهود  است  امریکا امیدوار است در افق برقراری پل دوستی با کوبا حیاط خلوت خویش را بازسازی کند و آرامش را به این منطقه بازگرداند. در این میان استراتژیست های روسیه هم نگران آن هستند که نزدیکی هاوانا به واشنگتن موازنه را به ضرر انها رقم بزند زیرا  به دست آوردن شبه جزیره کریمه و منضم نمودن بخشی از خاک اوکراین به عنوان یکی از متحدان غرب برگ برنده ای ولو به صورت موقت است؛ اما در مقایسه با از دست دادن کوبا چندان دستاورد چشمگیری به شمار نمی رود.