printlogo


بررسی پدیده فیلمسازان تازه‌وارد در جشنواره امسال
مشق اولی‌ها در قاب سینما

بهمن عبداللهی  

شاید بد نباشد که جشنواره امسال را «جشن فیلم اولی‌ها» بنامیم. معنای این حرف البته نفی حضور بزرگان، با تجربه‌ها و کارگردانان موسفید‌کرده نیست، بلکه نگاه کردن از زاویه‌ای دیگر به یک رویداد ملی و در قامتی دیگر بین‌المللی است. در جشنواره هر سال تعدادی از کارگردانان فیلم اولی با ارائه نخستین تجربه بلند فیلمسازی خود عملاً وارد میدان می‌شوند و در عین حال برخی از آن‌ها با درخشش، توجه‌ها را به سوی خود جلب می‌کنند. یقیناً امسال هم شاهد کشف پدیده یا حداقل استعدادهای جوان خواهیم بود. براساس آنچه از فهرست ها برمی آید، در این دوره 51 فیلم بلند در بخش‌های رقابتی به نمایش درمی‌آیند که از این میان 20 فیلم متعلق به «اولی‌ها»ست. این آثار در بخش  «نگاه نو» به روی پرده خواهند رفت. از همین‌رو نگاهی داریم به آثار اول جشنواره امسال و پدیده فیلمسازان تازه وارد به جشنواره را مورد بازنگری قرار می دهیم.
 استعدادها می‌آیند
در جشنواره سی و دوم، بخش نگاه نو (ویژه کارگردانان اول) میزبان 20 فیلم از ساخته‌های چهره‌های تازه است، گرچه چند تن از این کارگردانان پیشتر به عنوان بازیگر یا دستیار کارگردان شناخته می‌شدند اما این موضوع به خودی خود ارزش‌های این بخش را معرفی نمی‌کند، بلکه به گواه صحبت‌های پراکنده هیأت انتخاب، در جشنواره امسال استعدادهای تازه‌ای شناسایی خواهند شد، استعدادهای جوانی که برای نخستین بار روی صندلی کارگردانی نشسته‌اند.
اوایل همین هفته اسامی کامل آثار شرکت‌کننده در بخش‌های رقابتی جشنواره اعلام شد، در همین حال خبری هم منتشر شد که گشایش بخش تازه‌ای در جشنواره امسال و البته تاریخ جشنواره فجر را اعلام می‌کرد. ظاهراً  به دلیل تعدد آثار تجربه‌گرا (اکسپری منتال) و متفاوت، هیأت انتخاب به دبیر جشنواره پیشنهاد داده است، تعدادی از آثار شاخص این گروه را تحت عنوان <نوعی تجربه> به نمایش درآورند و جایزه‌ای هم به اثر برتر اهدا شود. طبیعتاً بسیاری از آثار این بخش ساخته فیلمسازان اول خواهد بود.
آنچه از آمار جشنواره امسال برمی‌آید حاوی نکته دیگری هم هست که مشخصاً به فیلم اولی‌ها بازمی‌گردد. براساس گفته علیرضا رضاداد در جشنواره امسال از میان 152 فیلم متقاضی 65 اثر متعلق به کارگردانان اول است که بیش از 50 درصد کل آثار متقاضی را شامل می‌شود. با این حساب اگر چند استعداد خوب در میان این آثار پیدا نشود باید شک کنیم و مشکل را در جای دیگری جست‌وجو کنیم .
 سایه جهان دیجیتال
در جهان امروز پدیده‌ها به سرعت نقش و رنگ عوض می‌کنند. این موضوع در سینما هم که اساساً با صنعت، تکنولوژی و ابداعات جدید آمیخته، سرعت خیره‌کننده‌ای داشته و در چند سال اخیر رشدی فزاینده به خود دیده است. پس چندان دور از انتظار نیست که سینما هم سهل‌تر به جریان زندگی روزمره وارد شود. دقیقاً به همین علت است که سینما دیگر هنر گرانی نیست و آزمون و خطا در آن راحت‌تر شده است. این روزها دیگر، نه کسی در صف دوربین‌های دولتی می‌ماند و نه در انتظار نگاتیوهای سهمیه‌بندی شده، چیزی هم که در کشور ما زیاد است جوانان عاشق سینما. بنابراین طبیعی است که تولیدات سینمایی از مرز 100 به 150 رسیده و دورانی که فقط 4 کارگردان اول در سال می‌توانستند مجوز کار بگیرند سپری شده است (علی مصفا را یادتان هست با چه مشقتی نخستین فیلمش را ساخت؟!)
شاید دور از انتظار نباشد که بزودی جشنواره‌ای مستقل تحت عنوان فیلم اولی‌ها در همین تهران و در میان ده‌ها جشنواره ریز و درشت راه‌اندازی شود.
 چند راه برای کارگردان شدن
تا یک دهه قبل اعطای مجوز کارگردانی برای علاقه‌مندان فقط از طریق کانون کارگردانان خانه سینما میسر بود که با توجه به سابقه کار سینمایی، دستیاری، تولید فیلم کوتاه یا جوایز داخلی و خارجی در نظر گرفته می‌شد. این مجوز در دولت قبلی به مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی واگذار شد و ظاهراً پس از آن که «اخراجی‌ها» رکوردزنی کرد، مزه درآمد به دهان آقایان مسئول شیرین آمد و به سرعت انواع روش‌ها برای جذب چهره‌های مشهور و کسب درآمدهای بیشتر در این نهاد باب شد تا آنجا که اساساً سینمای مستند و تجربی و فیلم‌اولی‌ها به ورطه فراموشی سپرده شدند و پای پروژه‌های میلیاردی همچون <لاله> فضا را دگرگون کرد. بنابراین در شرایطی که مرکز گسترش به همه جوانان با یک چشم نگاه نمی‌کرد و از سوی دیگر خانه سینما هم تعطیل بود، جوانان بسیاری یک دست به جیب و یک دست به دوربین فیلم‌هایشان را تولید کردند. پس چندان هم عجیب نبود که 4 کارگردان فیلم اولی یک دهه پیش به 65 کارگردان امسال افزایش پیدا کند. با این حال باید این ماجرا را به فال نیک گرفت و انتظار تحولی در سینمای سال‌های آینده داشت.
 چقدر منتظر نقش خوب بمانم؟
در میان 20 کارگردان فیلم اولی امسال که به جشنواره راه یافته‌اند نام 5 بازیگر هم دیده می‌شود. شاید به دلیل شهرت این بازیگران باشد که بیشتر از سایر چهره‌های ناآشنا یا کمتر آشنا به چشم می‌آیند، اما بدون آنکه قضاوتی در مورد آثارشان داشته باشیم باید اذعان کرد تقریباً همه آن‌ها از بازیگران موفق سینمای ایران هستند و چهره‌هایی مثل جهانگیر الماسی و مهشید افشارزاده جایزه‌های بازیگری هم دریافت کرده‌اند. اما یک لحظه درنگ کردن بر اسامی 20کارگردان فیلم اولی، این 5 چهره بازیگر را پررنگ‌تر به ذهن می‌آورد و نخستین سؤال طرح می‌شود. واقعاً چرا بازیگران به کارگردانی علاقه نشان می‌دهند؟ چرا هیچ کدام از بازیگران سینما به دنبال فیلمبردار شدن، آهنگسازی، تدوین یا مثلاً صدابرداری نیستند؟ بجز تک و توک بازیگرانی مثل رضا کیانیان، مرجان شیرمحمدی، هدیه تهرانی و... که به طراحی صحنه و لباس علاقه نشان داده‌اند، چرا معمولاً کارگردانی بیشترین علاقه‌مندی را ایجاد می‌کند؟
جواب بیشتر بازیگرانی که تا به حال وارد عرصه کارگردانی شده‌اند از سه حالت خارج نیست. اول این‌که نقش خوب کم شده و ما نمی‌توانیم صبر کنیم. دوم این‌که اصلاً از همان ابتدا دنبال کارگردانی بودیم اما به دلایلی نشد و سوم آنکه کارگردان، مؤلف است و می‌تواند ایده‌های ذهنی‌اش را به تصویر بکشد.
به هر تقدیر امسال مهشید افشارزاده (با پنج ستاره)، جهانگیر الماسی (رنج و سرمستی)، هومن سیدی (سیزده)، مهدی پاکدل (فردا – مشترکاً با ایمان افشاریان) و سعید آقاخانی (لامپ 100) رسماً وارد جرگه کارگردانان شده‌اند، البته رضا عطاران با دومین کار خود در بخش اصلی حضور دارد و از فیلم اول شهاب حسینی هم در جشنواره خبری نیست. با همه این تفاسیر آرزو می‌کنیم این بازیگران مثل برخی از بازیگرانی که در 30 سال گذشته با ساخت یک فیلم عطای آن را به لقایش بخشیدند عرصه را خالی نکنند و به فیلمسازان موفقی بدل شوند.
 مشک آن است که ببوید
هر چه بگوییم یا بشنویم، چندان تصور کاملی نمی‌توان از آثار «نگاه نو» جشنواره امسال به دست آورد. تنها باید در انتظار ماند و عملاً آثار را به تماشا نشست و سپس قضاوت کرد، گرچه تجربه سال‌ها حضور در جشنواره فیلم فجر به ما یادآوری می‌کند که گاه فیلمسازان استخوان خردکرده اثری بی‌ارزش تولید می‌کنند که همه مشتاقانشان را بهت‌زده می‌کنند و گاه استعدادی جوان که کسی انتظارش را نداشته فقط با یک فیلم ذهن ما را درگیر خود می‌کند. در یک کلام می‌توان گفت جشنواره محل کشف استعدادها است. در این باره می‌توان به آثار اول بزرگانی مثل مسعود جعفری جوزانی با جاده‌های سرد، محمدرضا اعلامی (نقطه ضعف)، داریوش فرهنگ (طلسم)، ابراهیم حاتمی‌کیا (دیده‌بان)، حمید نعمت‌الله (بوتیک) و... اشاره کرد، حتی در میان کم کارترها از فیلم‌های اول به یاد ماندنی مثل خواب سفید (از حمید جبلی)، خوابم میاد (رضا عطاران)، دهلیز (بهروز شعیبی)، رقص در غبار (اصغر فرهادی)، خواب تلخ (محسن امیریوسفی)، ما همه خوبیم (بیژن میرباقری) و... هم می‌توان مثال آورد. هر دو گروهی که اشاره شد در میان صدها فیلم تجاری و هنری و مدعی جایگاه خوبی در خاطره‌ها دارند. شاید از روز اول کسی انتظار نداشته، اما حالا این نام‌ها بسیار تأثیرگذارند.