printlogo


کودتای مخملین «ملک سلمان» علیه «آل سعود»
پادشاه عربستان باتغییر قانون اساسی «محمد بن نایف » را از ولیعهدی برکنار و پسر خود «محمد بن سلمان» را جانشین او کرد

گروه جهان/   تا قبل از به قدرت رسیدن ملک سلمان، پادشاه سالخورده و بیمار عربستان سعودی در ژانویه 2015، کمتر کسی در جهان و حتی در داخل عربستان نام محمد بن سلمان، پسر 31ساله و نور چشمی پادشاه را شنیده بود اما در حدود دو سال و نیم گذشته این نام به‌عنوان یکی از چهره‌های کلیدی و حتی قدرت پشت پرده ریاض در جهان شناخته شد. صبح دیروز نیز ملک سلمان با صدور فرمانی، با برکناری محمد بن نایف، پسر 57 ساله برادرش از سمت ولیعهدی، ضمن زیرپا گذاشتن سنت دیرینه جانشینی در عربستان و کلید زدن کودتای مخملی علیه محمد بن نایف، محمد بن سلمان، پسر خود را به این سمت منصوب کرد.
خبرگزاری رسمی عربستان سعودی (واس) با اعلام این خبر نوشت، «هیأت بیعت» که متشکل از 34 نفر از پسران و نوه‌های شناخته شده ملک عبدالعزیز، بنیانگذار عربستان سعودی است، درباره تغییر ولیعهدی از محمد بن نایف به محمد بن سلمان رأی‌گیری کرده و با 31 رأی موافق این تغییر را تأیید کرد. اما خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی نوشت، تصاویری که رسانه‌های سعودی پخش کرده و از آن به‌عنوان نشست هیأت بیعت و رأی دادن به تغییر ولیعهد نام بردند، مربوط به دوسال قبل و تأیید ولیعهدی محمد بن نایف است. زیرا هیأت بیعت در روزهای اخیر هیچ نشستی نداشته و به نظر می‌رسد این هیأت از تصمیم ناگهانی ملک سلمان برای اعلام ولیعهدی محمد بن سلمان نیز اطلاعی نداشته است. علاوه بر آسوشیتدپرس که با فاش کردن جعلی بودن تصاویر نشست هیأت بیعت، به طور تلویحی از وقوع یک کودتا علیه محمد بن نایف در عربستان خبر داد، دیگر رسانه‌ها از جمله روزنامه انگلیسی گاردین با اشاره به خلق و خوی قدرت طلبی محمد بن سلمان، نوشت، تصمیم پادشاه عربستان برای اعطای ولیعهدی به فرزندش، محمد بن سلمان را به قدرت برتر ریاض تبدیل کرد. این اتفاق راه این شاهزاده جوان را برای رسیدن به تاج و تخت پادشاهی هموار کرد. اتفاقی که خیلی دور نیست.

برش

محمد بن سلمان
‌‌ ‌ متولد 31 آگوست 1985 در جده
‌‌ ‌ جوانترین وزیر دفاع جهان
‌‌ ‌ کوچکترین پسر ملک سلمان از همسر سومش
‌‌ ‌ تحصیلکرده در دانشگاه‌های عربستان
‌‌ ‌ داشتن سال‌ها سابقه فعالیت اقتصادی در بخش خصوصی
‌‌ ‌ ورود به دنیای سیاست در دسامبر 2009 به‌عنوان مشاور ویژه پدر
‌‌ ‌ انتصاب به‌عنوان وزیر دفاع عربستان در تاریخ 23 ژانویه 2015
‌‌ ‌ رهبری ائتلاف عربی علیه یمن و تجاوز هوایی به این کشور
‌‌ ‌ سفرهای متعدد به سراسر جهان و دیدار با مشاهیر


محمد بن نایف
‌ متولد 30 آگوست 1959 در جده
‌ دومین پسر شاهزاده نایف و داماد    ولیعهد سابق سعودی
‌ تحصیلکرده در امریکا اما فاقد رتبه علمی
 شرکت در دوره‌های امنیتی پلیس امریکا( 1985 و 1988)
شرکت در دوره‌ضدتروریسم اسکاتلندیارد ( 1992 و 1994)
‌ چهره‌ای شناخته شده برای غربی‌ها بویژه در مسائل امنیتی
انتصاب به‌عنوان ولیعهد در29 آوریل 2015
‌ 4 بار هدف ترور نافرجام قرار گرفته  است


واکنش‌های رسانه‌ای
رسانه‌های بین‌المللی و عربی  به طور گسترده خبر انتصاب محمد بن سلمان به ولیعهدی را درقالب تیتر یک منتشر کردند. اسکای نیوز عربی در توئیتی نوشت: پادشاه سعودی محمد بن نایف را از سمت خود برکنار و محمد بن سلمان را ولیعهد کرد. پایگاه خبری العهد نیز در خبرهای جداگانه به عزل و نصب‌های جدید در عربستان سعودی اشاره کرد. العربیه هم در صفحه اجتماعی خود در توئیتر با درج این خبر نوشت: پس از نماز تراویح در مکه با ولیعهد جدید عربستان سعودی بیعت می‌شود. بی‌بی‌سی عربی نیز اعلام کرد: پادشاه عربستان سعودی محمد بن سلمان را به جای محمد بن نایف به‌عنوان ولیعهد تعیین کرد. گاردین، سی‌ان‌ان، آسوشیتدپرس، فرانس 24، رویترز و... نیز با افزودن تحلیل‌هایی به گزارش خود درباره عزل و نصب‌های دیروز در عربستان، در انعکاس گسترده این خبر کوشیدند.
تغییرات روی دور تند
اگرچه فرمان برکناری محمد بن نایف از ولیعهدی و از دیگر سمت‌هایش نظیر وزارت کشور و معاونت نخست‌وزیر در جهت هموار کردن مسیر به قدرت رسیدن محمد بن سلمان بمب خبری دیروز چهارشنبه بود اما این اقدام نخستین گام ملک سلمان 81 ساله به شمار نمی‌رود. او به محض رسیدن به پادشاهی کودتای نرمی را با هدف خلاص شدن از شر تمامی طرفداران و وابستگان ملک عبدالله، پادشاه سابق عربستان کلید زد. در فصل اول این کودتا، خالد التویجری، رئیس سابق دفتر سلطنتی عربستان را برکنار کرد. در فصل دوم شاهزاده مقرن بن عبدالعزیز را از ولیعهدی برکنار و محمد بن نایف را به جای او برگزید و با این ترفند، محمد بن سلمان را جانشین ولیعهد کرد. از دستورات دیگر ملک سلمان تعیین برادر کوچکتر محمد بن سلمان به‌عنوان سفیر عربستان در امریکا و تعیین شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، برادر دیگر محمد بن سلمان به‌عنوان وزیر مشاور در امور انرژی بود. پادشاه همچنین احمد بن فهد بن سلمان، برادرزاده محمد بن سلمان را به‌عنوان معاون حاکم منطقه الشرقیه که به ثروت‌های نفتی‌اش شهره است، گماشت. در حالی که حاکم آن منطقه سعود بن نایف، برادر محمد بن نایف بود و این هم قدمی دیگر برای تنگ کردن عرصه بر ولیعهد سابق بود. از دیگر دستورات پادشاه، تأسیس مرکز امنیت ملی تحت نظارت دفتر سلطنتی بود. این مرکز رقیب مستقیم وزارت کشور محسوب می‌شود و مستقیماً زیر نظر محمد بن سلمان اداره می‌شود. در ادامه جنگ قدرت، پادشاه اختیارات محمد بن نایف را باز هم کم کرد، به طوری که دستور تغییر و تحول در وزارت دادگستری این کشور را داد. طبق این دستور، نام هیأت تحقیق و دادستانی کل به دادستانی کل تغییر کرد. طبق این دستور، دادستان کل که از این پس به‌ طور مستقیم با پادشاه در ارتباط است، از استقلال تام برخوردار خواهد بود و هیچ‌ کس حق دخالت در کار وی را نخواهد داشت. این در حالی است که پیشتر دادستان کل با ولیعهد عربستان در ارتباط مستقیم بود و این فرمان به معنای محدود شدن اختیارات محمد بن نایف بود. مجموع این اقدام‌ها اگرچه قدرت محمد بن نایف را بشدت کاهش داده بود اما هنوز پادشاه و پسر قدرت طلب و جنگ‌طلب او محمد بن سلمان را راضی نکرده بود و این مسأله باعث شد پادشاه بازی آخر خود را که برکنار کردن محمد بن نایف از ولیعهدی و از وزارت کشور بود، اجرا کند و آخرین ضربه را بر سنت دیرینه جانشینی که از برادر به برادر بود، بزند و این سنت را از پدر به پسر تغییر دهد.
اوج‌گیری محمد بن سلمان
علاوه بر این عزل و نصب‌ها که همگی در راستای یک هدف خاص یعنی به پادشاهی رسیدن محمد بن سلمان، پس از پدر انجام می‌شد، شخص محمد بن سلمان نیز در دو سال و نیم گذشته با اقدام‌هایی نظیر تجاوز هوایی به یمن و همراه کردن کشورهای عربی با ریاض در این حمله، دادن وعده اصلاحات اقتصادی و ارائه طرح‌هایی برای کاستن از اتکای عربستان به اقتصاد نفتی، سفر به امریکا و دیدار با دونالد ترامپ، رئیس جمهوری امریکا و احیای روابط ریاض – واشنگتن که در دوران باراک اوباما، رئیس جمهوری سابق امریکا سرد شده بود و در آخر هم ایفای نقش عمده در به انزوا کشاندن قطر به بهانه حمایت از تروریسم و داشتن مواضع نرم در قبال ایران، توانسته خود را از یک چهره ناشناخته به چهره‌ای کلیدی در دولت ریاض تبدیل کند. هرچند برخی از این اقدام‌ها مانند تجاوز هوایی به یمن که بیش از دو سال به طول انجامیده و هنوز هم ادامه دارد، بیش از آنکه به نفع او و عربستان باشد، به ضرر این کشور عربی بوده و بسیاری از تحلیلگران بین‌المللی و منطقه‌ای از این تجاوز نظامی به‌عنوان پاشنه آشیل دولت ریاض و باتلاق این کشور یاد می‌کنند. هر قدر یمن پاشنه آشیل دولت ریاض و شخص محمد بن سلمان باشد، دیدار او با ترامپ که زمینه ساز سفر رئیس جمهوری امریکا به ریاض به‌عنوان نخستین مقصد سفر خارجی او در کسوت رئیس کاخ سفید شد و متعاقب آن توافق تسلیحاتی 110 میلیارد دلاری ای که بین ریاض – واشنگتن امضا شد و می‌توان از آن به‌عنوان باجی که سعودی‌ها به ترامپ دادند، یاد کرد، برگ برنده شاهزاده جوان برای هموار کردن مسیر رسیدن به کرسی پادشاهی شد زیرا ناگفته پیداست که مسأله تعیین محمد بن سلمان به‌عنوان ولیعهد، بدون حمایت‌های خارجی بویژه حمایت‌های امریکا، ممکن نبود.
واکنش‌های دیپلماتیک
خبرگزاری رسمی عربستان (واس) دیروز چهارشنبه ویدئویی را منتشر و اعلام کرد، محمد بن نایف، ولیعهد خلع شده عربستان با محمد بن سلمان، پسر پادشاه این کشور به‌عنوان ولیعهد بیعت کرد. این خبرگزاری همچنین اعلام کرد، مراسم بیعت محمد بن سلمان، ولیعهد جدید با پادشاه و بیعت شاهزادگان خاندان آل سعود و مقامات این کشور با ولیعهد جدید دیشب (چهارشنبه) پس از نماز تراویح در مکه مکرمه بود. امیر کویت نیز نخستین مقام خارجی بود که به خبر انتصاب ولیعهد جدید عربستان واکنش نشان داد و در پیامی به پادشاه عربستان به دلیل این انتصاب تبریک گفت. سباستین گورکا، مشاور افراطی ترامپ نیز توئیتی با هشتگ پیروزی منتشر کرد که این اقدام سؤالات فراوانی را در پی داشت از جمله اینکه ولیعهد جدید و پادشاه آینده عربستان مگر قرار است برای امریکایی‌ها چه کاری انجام دهد که انتصاب او خوشحالی کاخ سفید و مشاور افراطی ترامپ را برانگیخته است.


فراسو

ناقوس جنگ قدرت در عربستان

نیشکا چاندران / مترجم: وصال روحانی - ارتقای روز گذشته محمدبن سلمان به مقام ولیعهدی در سلسله مراتب حکومتی عربستان سعودی نمی‌تواند با مقاومت جناح‌های مخالف همراه نشود و برخی حرکات ایذایی آشکار را در پی نداشته باشد. این کار به بهای کنار گذاشتن محمدبن نایف از تمام پست‌ها و مصادر محوله به وی صورت پذیرفته است. هرچند بن نایف بلافاصله اعلام بیعت با محمد بن سلمان کرد اما مشخص نیست نسبت به این تغییر وتنزل درجه سکوت اختیار کند. از طرف دیگر نیز محرز نیست که مخالفان به قدرت رسیدن سریع و بسیار خطرناک محمد بن سلمان در قبال اوجگیری سریع‌تر از انتظار وی هیچ کاری صورت ندهند.
 پیتر اسلوگلت استاد رشته تحولات خاورمیانه در دانشگاه ملی سنگاپور می‌گوید: «حتی یک برخورد شدید قدرت در ریاض و حالت‌های جنگ‌ در دربار عربستان را نیز نمی‌توان منتفی و دور از احتمال تلقی کرد. در گذشته انتقال قدرت سیاسی به نسل‌های بعدی و جوان‌تر در پروسه‌های بسیار آرام و لاک پشت وار انجام می‌شد به طوری که فرد صاحب‌سمت جدید به خودی خود مردی مسن می‌بود اما حالا یک جوان در جایی نشسته است که امکان دارد تا همین سه چهار سال آینده بر مسند پادشاهی سعودی‌ها هم تکیه بزند. در سال‌ها و دهه‌های قبلی پسران و نوه‌های عبدالعزیز، بنیانگذار سلطنت سعودی‌ها آن قدر دیر و آرام به قدرت رسیدند که برخی بر اثر کهولت حتی در مقام‌های تازه خود 5 سال هم عمر نکردند اما واقعه جدید تمام آن انگاره‌ها را به هم ریخته و به تبع آن بسیار بعید است که مخالفت اعظم و کارسازی را برنینگیزد و همه چیز در صلح و صفا سپری شود.»
محمد بن سلمان که یکی از 12 پسر پادشاه عربستان سعودی است، در یک سال اخیر بر اثر سلسله وقایعی پیاپی نامش در ریاض و فراتر از آن، بسیار بر سر زبان‌ها افتاده است. او در ارتباط با بیانیه اقتصادی موسوم به «2030» و همچنین «نقشه ارتقای ملی» سهم فراوان ونقش پویایی را بر عهده داشته واظهارنظرهای راهگشایی را صورت داده است و برنامه دوم البته طرحی است که سعودی‌ها مدعی‌اند اتکای تام و تمام اقتصاد عربستان بر منابع مختلف سوختی و از جمله نفت و گاز را به حداقل خواهد رساند. او در مبارزه تند تبلیغاتی اخیر سعودی‌ها با قطر نیز که طی آن قطری‌ها به همراهی با ارکان تروریسم در سطح منطقه محکوم شده‌اند، سهم چشمگیری داشته و از طراحان اصلی این یورش بوده است. هرچقدر او جوان و خبرساز و طوفانی نشان می‌دهد، بن نایف که قربانی شد تا او جلوی صف قرار گیرد، شخصیتی منفعل نشان می‌دهد و مردی که به حداقل‌ها راضی است. او هنوز در دربار سعودی طرفداران زیادی دارد که شاید وی را به‌کودتا علیه محمدبن سلمان تشویق کنند.