بزرگ علوی ۲۱ بهمن ۱۳۷۵ در برلین درگذشت

نویسنده‌ای که به درد سیاست نمی‌خورد


حسن میرعابدینی
پژوهشگر
و منتقد ادبی
بزرگ علوی، به همراه صادق هدایت، یکی از پایه‌گذاران داستان‎نویسی معاصر است. او از معدود نویسندگان ایرانی به‎شمار می‎رود که آثارش به زبان‌های مهم غربی ترجمه شده و شهرت جهانی یافته است. علوی مبدع یا برجسته‎ساز گرایش‌های ادبیات زندان (حبسیات جدید) و ادبیات مهاجرت در داستان‌نویسی زبان فارسی است.
 در عرصه نقد ادبی ایران، علوی به‌عنوان مشهورترین نویسنده چپگرای ایران، همیشه موضوع بحث و جدل بوده است؛ برایش دل سوزانده‌اند یا بر او خرده گرفته‌اند که هنر خود را به‌ نفع تبلیغات حزبی فروکاسته است. واقعیت این است که او دچار دوگانگی عمیقی است: از سویی در مقاله‎هایی که در دهه 1320- 1330 نوشته، پیرو رئالیسم سوسیالیستی است؛ از سوی دیگر، در داستان‌های خود رمانتیک و سودایی ظاهر می‎شود؛ به‎طوری ‎که در رمان «چشم‌هایش» بیش از سیاست، قصه عشق‎ را می‎خوانیم. پرویز خانلری او را «نویسنده صمیمی و احساساتی» بازمی‌شناسد؛ نویسنده‎ای تغزلی که خوش دارد حماسه‎سرایی کند. پیوستن او به حزب توده ایران نیز، بیش از آنکه از باوری مرامی ناشی شود، حاصل نوعی کنجکاوی معلم‎منشانه است. خودش می‎گوید: «من نویسنده هستم، به کار سیاست نمی‌خورم.» با این حال، عمری را به وابستگی حزبی گذراند و از نوشتن آن‌چنان که باب طبعش بود دور افتاد. این امر از او چهره‌ای تراژیک ساخت که با همه عشق به نوشتن، متعهد است نگارش مقاله‌های ایدئولوژیک را ادامه دهد. اما تنها بهره‌ای از ماجراجویی‌هایش را صرف ژورنالیسم و سیاست کرد و بهره غالب را به نوشتن اختصاص داد.
علوی هر چهار رمان خود را بر زمینه‎ای تاریخی - اجتماعی طرح‎ریزی کرده و در آنها مبارزان دوره رضاشاه، سال‎های دهه 1320- 1330 و دوره پس از کودتا را به عرصه آورده است. نقطه اوج هنری او در رمان «چشم‌هایش» جلوه‎گر می‎شود. این رمان در بازآفرینی حال و هوای یک دوره موفق بوده است، زیرا توانسته واقعیت داستانی باورپذیری را خلق کند. سبک تغزلی - ملتزم علوی به بهترین وجه در این اثر متجلی شده است: از دو راوی اول ‎شخص رمان، یکی (ناظم) با لحنی شعاری از سیاست می‎گوید؛ اما دیگری (فرنگیس) قصه عشق می‎سراید. می‎توان علوی را از نخستین داستان‌نویسان ایرانی شمرد که، در توجه به‌ «دیدگاه» و اینکه چه کسی از چه زاویه‎ای واقعیت را می‌بیند و ماجرا را روایت می‎کند، رویکردی مدرن دارد‎. ساختار اغلب داستان‌های وی براساس حیرت‎زدگی و جست‌وجو برای کشف راز شکل گرفته است. نویسنده با حفظ راز تا لحظه گره‎گشایی، خواننده را در هول و ولا و مشتاق خبر یافتن از ادامه ماجرا نگه می‎دارد. تلاش راوی برای کشف رمز و راز و مطرح شدن روایت‌های گوناگون و گاه متناقض از ماجرایی واحد، نشان از کاربرد شگرد داستان‌های پلیسی دارد.
علوی با عدول از عرف ادبی روزگار، شیوه تازه‎ای را برای قصه‎گویی پیشنهاد می‎کند و با رویکردی نسبی‎گرایانه، واقعیتی داستانی می‎سازد در کنار واقعیت موجود  در نتیجه، بیش از آنکه مدعی بازآفرینی واقعیت در داستان باشد، در چند و چون شناخت‎پذیری آن تردید روا می‎دارد و خود را پی‎جوی شناخت واقعیت نشان می‎دهد. با چنین برداشتی است که علوی، در داستان‎هایش، هم خود را صرف نمودار ساختن چندپارگی و گوناگونی واقعیت موجود می‎کند. تغییر نوع نگاه نویسنده به واقعیت، که برای فضای ادبی ایران در سال‎های 1310- 1330 تازگی دارد، خصلت مدرنی به کار علوی می‌بخشد؛ و سبب تحولی در شیوه روایت داستان ایرانی می‎شود.

آدرس مطلب http://www.iran-newspaper.com/newspaper/page/6715/24/457519/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه