تاریخ شفاهی و ضرورت احترام به نگاه «راوی»



حمید قزوینی
فعال سیاسی
ثبت پیشینه یک جامعه، همیشه از دغدغه‌های مدیران و نخبگان همان جامعه بوده است. زیرا این مهم علاوه برکمک به تدوین تاریخ، موجب حفظ ریشه‌ها و انتقال سنت‌های فرهنگی و تداوم خاطره جمعی و هویت‌سازی و هویت‌یابی فردی و اجتماعی و پند گرفتن از گذشته برای حل مشکلات آینده و تقویت منابع مشروعیت‌ساز حکومت‌ها خواهد بود.
در دهه‌های اخیر که توجه به جایگاه و حقوق شهروندان اهمیت یافته، گونه جدیدی از شیوه ثبت وقایع به مراکز پژوهشی راه پیدا کرده که به آن «تاریخ شفاهی» (Oral History) می‌گویند. این روش عمدتاً مبتنی بر مصاحبه‌های هدفمند با صاحبان خاطرات است و همه آنچه که در این مسیر تولید می‌شود، یک سند تاریخی به شمار می‌آید. این روش زمانی اهمیت بیشتری پیدا کرد که مشخص شد یافته‌های یک مورخ از یک رویداد لزوماً همه حقیقت نیست و ممکن است افراد دیگری روایتی متفاوت از همان واقعه داشته باشند. در حقیقت از ویژگی‌های مهم تاریخ شفاهی ارتباط با آحاد جامعه در موقعیت‌های مختلف اجتماعی است که تلاش دارد نقش جدیدی برای آنها تعریف ‌کند تا به نحوی در تدوین تاریخ مشارکت کنند. به‌همین دلیل است که از تاریخ شفاهی به‌عنوان یک شیوه دموکراتیک در تاریخ نگاری یاد می‌شود.
    دو سرمایه مهم اجتماعی
در سابقه تاریخی همه کشورها حوادثی هست که نقش تعیین کننده‌ای در حیات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی آنان دارد. اساساً به همین دلیل است که برخی کشورهای نوپدید در منطقه خاورمیانه طی دهه‌های اخیر تلاش دارند با جعل یا ساختن برخی پیشینه‌های تاریخی محملی برای ملت‌سازی به دست آورند.
اما در ایران ضمن برخورداری از یک پیشینه تمدنی طولانی مدت که ظرفیت زیادی برای ملت‌سازی و تقویت هویت ملی داشته، به جرأت می‌توان گفت که درچهار دهه گذشته هیچ رویدادی نیست که به اندازه«انقلاب اسلامی» و «دفاع مقدس» در سرنوشت فردی و اجتماعی ایرانیان تأثیر‌گذار بوده باشد؛ وقایعی که همه ایرانیان را به نوعی با خود مرتبط ساختند و تا سال‌های متمادی می‌توانند
دو سرمایه غنی فرهنگی و اجتماعی به شمار ‌آیند.
نگاهی به حجم گسترده آثار منتشر شده درباره مقاومت مردم فرانسه در برابر تجاوز آلمان با وجود گذشت بیش از هفتاد سال از پایان جنگ، نشان می‌دهد که دیگر کشورها تا چه اندازه به این گونه سرمایه‌ها توجه دارند.
   چند پرسش
در سال‌های اخیر به موازات رشد کمی و کیفی آثار تاریخ شفاهی در حوزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، بعضاً این پرسش مطرح می‌شود که تا کجا باید به این گونه تاریخ‌نگاری اعتماد کرد؟ آیا این آثار می‌تواند یکی از منابع تاریخی باشد؟ آیا خاطرات منتشر شده با بی‌طرفی بیان می‌شود؟ آیا با گذشت سال‌ها از وقوع انقلاب اسلامی یا دفاع مقدس و دریافت اطلاعات تکمیلی و ایجاد تصورات ذهنی جدید، دقت راوی کاهش پیدا نمی‌کند؟ آیا افراد، تحت تأثیر مسائل سیاسی و اجتماعی و حتی فردی و خانوادگی نگاه‌شان به گذشته تغییر نکرده و در نتیجه آنها را از بی‌طرفی دور نکرده است؟
در پاسخ این سؤالات باید گفت تاریخ با مورخ نمایان می‌شود و متن تاریخی همان چیزی است که مورخ براساس یافته‌های خود بیان می‌کند. پس چه بسا در مقابل هر اثر پژوهشی و تاریخ‌نگارانه، اثر دیگری نیز تألیف شود که در تضاد با آن باشد. آیا به صرف آنکه چون قبلاً اثری منتشر شده باید سایر آثار را مردود اعلام کرد؟
اگر پاسخ منفی است و اذعان می‌شود که هر محقق تاریخ حق دارد نگاه و برداشت خود را از داده‌های تاریخی بیان کند، پس این حق را برای صاحبان خاطرات هم باید قائل بود که بتوانند روایت خود از یک رویداد را با همه تفاوت‌های احتمالی که ناشی از موقعیت‌های مختلف است،  بیان کنند.
به هر حال اثر تاریخ شفاهی، روایت روشن یک فرد شناخته شده از یک رویداد مشخص است، شاید دیگران از همان حادثه روایتی متفاوت داشته باشند. مخاطب می‌تواند یکی را انتخاب کند یا هر دو را کنار بگذارد اما نمی‌تواند از راوی بخواهد که نگاه و قضاوت خود را بیان نکند.
مرحوم دکتر حسین فاطمی در مقدمه خاطرات خود می‌نویسد:«در روزنامه نوشتن، یادداشت و تاریخ و کتاب تهیه کردن و حتی فیلم و تئاتر هم در تمام دنیا تمایلات و احساسات وجود دارد. هیچگاه نمی‌توان بی‌طرف به آن معنایی بود که مو را از ماست بکشد و همچون فرشته عدالت چنان چشم را ببندد که جز قضاوت خشک چیز دیگر را نبیند. اگر دیروز و در میان برگزیدگان و اولیا وجود داشته است، مسلماً امروز آن هم در دنیا و محیطی که ما در آن زندگی می‌کنیم، اتخاذ این روش امکان پذیر نیست...
من گمان دارم بهترین و حقیقی‌ترین روزنامه بی‌طرف، «کاغذ سفید» باشد در این صورت می‌تواند ادعا کند که از شخص یا دسته و عقیده‌ای جانبداری نکرده است.» (فصلنامه مطالعات تاریخی سال اول شماره اول ص 65)


آدرس مطلب http://www.iran-newspaper.com/newspaper/page/6743/173/459238/1
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه
ایران عصر