نگاهی به جشنواره هفدهم انتخاب بهترین کتاب دفاع مقدس در بخش داستان بزرگسال

افق‌های مه‌آلود در ادبیات دفاع مقدس




محمد حنیف
نویسنده
آثار ابتدایی ادبیات جنگ بر شعار، احساس و حماسه مبتنی بود؛ البته در آثاری مانند «وقتی که دود جنگ در آسمان دهکده دیده شد» نوشته قاضی ربیحاوی، «زمین سوخته» احمد محمود‌، «زمستان 62» اسماعیل فصیح، «شب ملخ» جواد مجابی، «آداب زیارت» تقی مدرسی، «ناگهان سیلاب» نوشته مهدی سحابی، «محاق» منصور کوشان و برخی آثار معدود دیگر، چهره‌‌ای از جنگ و دفاع مقدس ارائه شد که با روایت رسمی و غالب آثار متفاوت بود اما برتری همچنان با شعار‌گرایی، برجسته کردن بُعد حماسی جنگ و ارائه شخصیت‌های کلیشه‌ای بود. البته در همان زمان نیز در مسیر دفاع از حماسه نیز آثاری منتشر می‌شد که شعارزده نبودند. برخی از این نویسندگان همچون سید محمود قادری گلابدره‌ای، ابراهیم حسن‌بیگی، مصطفی رحماندوست، قاسمعلی فراست و... همچنان در این راه به خلق آثار دیگری پرداختند و بعضی همچون ناصر ایرانی، اسماعیل عرب‌خویی و سیروس طاهباز از ادامه این راه کناره گرفتند. در هر حال هشت سال جنگ تحمیلی، آنچنان بر زندگی مردم تأثیر گذاشته بود که بسیاری از نویسندگان نمی‌توانستند آن را نادیده بگیرند.

در تشریح وضعیت امروز ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس به‌نظر می‌رسد گرایش به نوشتن در حوزه‌های جنگ و دفاع مقدس در مقایسه با سال‌های گذشته کمتر و علاقه به نوشتن در وجود افرادی که روزی دست به قلم بودند سرد شده است. هر چند شاهد فعالیت چهره‌های شاخص در حوزه ادبیات داستانی جنگ هستیم، اما براساس آمار در مقایسه با سال‌های ابتدایی جشنواره، تعداد آثار داستانی کاهش پیدا کرده این در حالی‌‌ است که در مقایسه با چند دوره اخیر این میزان تغییر چندانی را نشان نمی‌دهد. هرچند تعداد آثار و همچنین نویسندگان حوزه ادبیات داستانی جنگ، کاهش پیدا کرده، اما نویسندگانی با رویکردی متفاوت در حال نوشتن هستند که آینده این‌گونه ادبی را تضمین می‌کند. مثلاً دو اثر نهایی در بخش داستان کوتاه دهمین دوره جایزه جلال، با عنوان «سنگ یحیا» از خسرو عباسی خودلان و «اسم شوهر من تهران است» نوشته زهره شعبانی که دومی برنده جایزه کتاب سال نیز شد، به‌گونه‌ای هنرمندانه از جنگ نیز گفته بودند.  تازه‌ترین تلاش برای انتخاب بهترین رمان، مجموعه داستان و داستانک در جشنواره هفدهم انتخاب بهترین کتاب دفاع مقدس انجام گرفت و همه‌ آثار داستانی منتشره در دو سال ۹۳ و ۹۴ گردآوری شد و طی چند مرحله - از اردیبهشت تا ۱۸ مهر امسال - در معرض داوری قرار گرفت. هیأت داوری، با علاقه و جدیت و دقت حرفه‌ای 119 رمان، داستان بلند، مجموعه داستان کوتاه و داستانک را مطالعه و بررسی چند‌جانبه و باز‌خوانی کردند. اعضای این هیأت داوری پس از برگزاری چندین جلسه‌ طولانی بحث و گفت‌و‌گو‌ درباره رمان‌ها و داستان‌های کوتاه و داستانک‌هایی که به مرحله‌ نیمه نهایی و نهایی رسیده‌ بودند، به اجماع، برترین‌ها در بخش‌های مربوطه را
برگزیدند. در خلال این تلاش، هیأت داوران در مجموع به این برداشت رسیدند که آثار برگزیده و منتخب، هر چند در مقایسه با داستان‌های سالیان پیش، واجد رشد و پیشرفت متعارف و چندجانبه‌اند و از این منظر، برای گستره‌ ادبیات داستانی دفاع مقدس نویدبخش و امیدآفرین هستند، تا رسیدن به قله بلند ادبیات داستانی دفاع مقدس راه زیادی پیش رو دارند. این نقصان بویژه در آثار شهرستان‌ها آشکارتر بود.
 ضعف در پژوهش به‌عنوان پشتوانه ضروری پرداخت زمان و مکان، شخصیت‌ها، فضاهای جنگی، الزامات زندگی در سنگر، ارتباط با سلاح و حتی دشمن، در کنار ناهماهنگی سه عنصر دریافت ایده یعنی تخیل، تجربه و مشاهده و گرایش شدید به خاطره گویی از مهم‌ترین آفات اغلب آثار به شمار می‌رفت. هرچند در انگشت‌شماری از داستان‌های کوتاه و رمان‌های این دوره به برخی ویژگی‌های رمان‌نویسی مدرن و پست‌مدرن توجه شده بود، اکثر قریب به اتفاق پدیدآورندگان، شیوه کلاسیک و واقعگرایی را برگزیده بودند. همین امر زمینه تکرار کلیشه‌ها و ناتوانی در جذب مخاطبان تازه را رقم زده بود.
 یکی از اصلی‌ترین دلایل این آفت را می‌توان در ضعف تئوری‌پردازی و نبود تدوین ویژگی‌های افق پیش‌رو جست‌و‌جو کرد. بی‌توجهی به تقویت توانایی‌های تکنیکی داستان‌نویسان جوان، کم‌کاری در بازنویسی و سهل‌انگاری در خوانش پیش از انتشار نیز از جمله دیگر علل شمرده می‌شوند. پیشنهاد مشخص برای رفع این نقیصه، تشکیل یک هسته پژوهشی با هدف تدوین و تبیین جنبه‌های مختلف ادبیات داستانی دفاع مقدس و مشخص کردن نقاط اشتراک و افتراق آن با ادبیات جنگ است، برگزاری جلسات طرح و تدوین مبانی ادبیات داستانی دفاع مقدس و برگزاری کارگاه‌های تخصصی در دوره‌های متوالی و بویژه در شهرستان‌ها نیز به موازات فعالیت کارگروه پیشین و با برنامه‌ریزی هسته پژوهشی می‌تواند به‌عنوان فعالیتی کوتاه‌مدت مانع وقوع تکرار برخی اشتباهات شود.
 از سوی دبیرخانه هفدهمین دوره انتخاب بهترین کتاب دفاع مقدس، 46 رمان و داستان بلند، 68 مجموعه داستان و 7 کتاب داستانک در اختیار هیأت داوران گروه داستان قرار گرفت. 87 کتاب از مجموع 121 کتاب را ناشران تهرانی به زیور طبع آراسته بودند و سهم ناشران شهرستانی فقط 34 کتاب بود. قم با 8 اثر، اصفهان با 7، شیراز با 5، ارومیه، گرگان و ایلام هر یک با 3 اثر و شهرهای خرم‌آباد، کرج، مشهد، شهرکرد و اراک هر کدام با یک اثر داستانی در این جشنواره شرکت کرده بودند. در این میان جای بسیاری از استان‌ها و شهرهای باپشتوانه ادبی خالی بود که این نیز در جای خود نیاز به تأمل و کنکاش بیشتر دارد.  البته آنچه در این میان جای امیدواری دارد، نگاه بومی آثار منتشر شده ناشران شهرستانی است. این امر با توجه به شناخت عمیق‌تر نویسندگان شهرستانی از فرهنگ و تاریخ و شخصیت‌های محلی دفاع هشت ساله، نویدبخش آغاز راهی‌ است که اگر منحرف نشود با برگزاری کارگاه‌های داستان‌نویسی تقویت شود، در نهایت سرانجام خوبی خواهد یافت.
 از دیگر ویژگی‌های آثار داستانی این دوره، حضور پررنگ داستان‌نویسان زن بود. چنانچه در مقابل 84 نویسنده مرد، 37 نویسنده زن کتاب مستقل داشتند، این در حالی است که آثاری از 7 داستان نویس زن دیگر نیز در مجموعه‌های گروهی منتشر شده بود.
 داستان‌های این دوره از نظر موضوع‌های فرعی نیز متنوع بودند. اما بررسی آثار نشان داد که داستان‌نویسان به برخی موضوعات فرعی همچون زندگی جانبازان بویژه جانبازان شیمیایی و اعصاب و روان، زندگی خانواده‌ها و بویژه مادران شهدا و مفقودالاثرها توجه بیشتری داشته‌اند. موضوعات بعدی آثار رسیده عبارت بود از: حضور بسیجی‌ها در دفاع مقدس، درگیری‌های کردستان و آذربایجان غربی در نخستین سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، آزادگان، حضور سربازانی از اقلیت‌های مذهبی در جنگ و نشان دادن چهره انسانی از سربازان عراقی و برجسته‌سازی تفاوت نگاه سربازان دشمن با فرماندهان و اعضای حزب بعث عراق؛ که مورد آخر در آثاری‌ با ساختار قوی‌تر جلوه‌گری بیشتری داشت.


آدرس مطلب http://www.iran-newspaper.com/newspaper/page/6743/178/459245/1
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه
ایران عصر