printlogo


همایون شهنواز کارگردان «دلیران تنگستان» درگذشت
مواجهه هنرمندانه با تاریخ معاصر ایران

جواد طوسی
منتقد  سینمایی

ویژگی بارز همایون شهنواز، شیفتگی‌اش به‌ حوزه تاریخ و فرهنگ ایران زمین بود. او متأثر از این دغدغه، سال‌های دهه پنجاه سریال «دلیران تنگستان» را ساخت. سال تولید و نمایش این اثر مهم است؛ زیرا او در شرایطی این فیلم را تولید کرد که روابط ایران و امریکا رو به اوج بود، از طرفی جو عمومی جامعه روشنفکری، جوی علیه استعمارگران و نگاه استعماری بود و بر این اساس نگاه مثبتی به امریکا نداشتند. از هوشمندی همایون شهنواز است که فیلم را در این مقطع می‌سازد. با نگاهی به شرایط آن سال‌ها امکان و آزادی عمل برای چنین صف‌آرایی فرهنگی نبود. همایون شهنواز با یک زمانه‌شناسی مؤثر، اثر و روایتش را به آن شرایط تحمیل کرد و داستان فیلم را به نوعی به وضعیت آن سال‌های ایران تعمیم داد. سریال «دلیران تنگستان» از نظر مضمونی همچنان می‌تواند الگویی باشد برای خلق آثاری با دغدغه‌های ملی و میهنی بدون اینکه گرفتار پروپاگاندا و حاشیه شود. او با «دلیران تنگستان» به ما نشان داد که می‌توانیم اثری را خلق کنیم که هیچ جنبه تبلیغاتی نداشته باشد و مبتنی بر یک نگاه دغدغه‌مند و مستقل بیاید و روح ملی و تقابل با استعمارگرایی را بدرستی به نمایش بگذارد. او پیشنهاد خلاقانه ارائه داد. به شکلی دیگر این ایده را در فیلم «شاه خاموش» هم پی ‌گرفت. منتها متأسفانه «شاه خاموش» از شرایط مطلوب نمایشی برخوردار نبود و در زمان خودش مهجور ماند.
مواجهه هنرمندانه همایون شهنواز، با تاریخ معاصر ایران و به قهرمان‌ ایرانی در شرایط حساس تاریخی سال‌های دهه پنجاه - با آن خطوط قرمز بسیار زیاد در ارائه روایت استعمارستیزانه- دلیلی  بر حقانیت همایون شهنواز است. او این اثر را در تلویزیون آن‌ سال‌ها نمایش داد که حوزه رسانه چندان گسترده نبود اما بازتاب خیلی خوبی در جامعه داشت. هرچند ممکن است این اثر تلویزیونی از نظر ساختار اجرایی و نمایشی بر اساس داوری‌های تخصصی کنونی، چندان قدرتمند نباشد. اما همین که همایون شهنواز این ضرورت هوشمندانه را احساس کرد و در آن سال‌ها به روایت بخشی از مقاومت و قهرمانی مردم زادگاهش یعنی بوشهر و تنگستان پرداخت و آن قهرمان‌ها را به نمایش گذاشت بسیار بااهمیت است و از جنبه‌های مختلفی قابلیت بحث دارد. ما به این دست سوژه‌ها در سینما و تلویزیون کمتر پرداختیم. متأسفانه همایون شهنواز در سال‌های بعد از انقلاب خیلی هنرمند، کارگردان و فیلمساز فعالی نبود ولی آن دغدغه‌مندی خودش را با تاریخ همچنان حفظ کرد و در همان معدود آثارش به دقت و خلاقیت به‌گستره تاریخ ایران ‌پرداخت. باید این انتقاد را داشت که چرا سیاستگذاران و مسئولان فرهنگی در زمانی که افرادی مانند همایون شهنواز انگیزه و توانایی لازم را برای تداوم فعالیت‌های هنری و خلاقانه‌شان داشتند بستر مناسبی را فراهم نکردند. بخش عمده‌ای از انزوا و گوشه‌گیری و کم‌کاری همایون شهنواز در تمام این سال‌ها بی‌گمان به سیاستگذاران عرصه فرهنگ ربط داشته است. همایون شهنواز حساسیت‌های خاصی داشت و نمی‌خواست تن به هر کاری بدهد و اصلاً به پیشواز کارهای فرمایشی نمی‌رفت که چیزی را به او تحمیل کنند. او بر اساس شناخت و ایده خودش عمل می‌کرد و اگر بی‌مهری سیاستگذاران نبود، راه برای فعالیت‌های گسترده باز می‌ماند. من ضایعه فقدان او را به جامعه فرهنگی و هنری تسلیت می‌گویم و جا دارد مرگ تلخ همایون شهنواز امکانی باشد تا بتوانیم ایده‌های پی ریخته از سوی او را در آثار فیلمسازهای جوان ادامه دهیم.

آدرس مطلب http://www.iran-newspaper.com/newspaper/page/6736/24/460798/0