سیاستگذاری دن‌کیشوتی


امیر ناظمی
هیأت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

«دن‌کیشوت» نام یک رمان (و البته شخصیت اصلی همان رمان) از سروانتس است. دن‌کیشوت انسان شریفی است که در گذشته باقی مانده است و همچنان خود را در میانه جنگ‌هایی پرشکوه، شوالیه‌‌ای می‌بیند که دنیا را تغییر می‌دهد و او که دچار توهم است به همین سادگی کاریکاتور یک شوالیه می‌شود!
دن کیشوت به جنگ کوه‌ها، درخت‌ها و حتی آسیاب‌های بادی می‌رود و با آنها می‌جنگد و در خیال خود البته شوالیه‌ای شجاع است، که در نبردهای خیالی‌اش پیروز می‌شود. اما واقعیت آن است که هر یک از ما کم یا زیاد دن‌کیشوت‌هایی را در خود پرورش داده‌ایم. دن‌کیشوت‌هایی که در دنیایی زندگی می‌کنند که دورانش گذشته است. خطرناک‌ترین متوهم‌ها، سیاستگذاران دن‌کیشوتی هستند. آنان از پذیرش واقعیت این جهان سر بازمی‌زنند و همواره از بایدها و نبایدها و ارزش‌هایی سخن می‌گویند که شریف است، اما ربطی به دنیای واقعی ندارد. سیاستگذاری در عرصه فرارمغزها در ایران، نمونه‌ای عالی از سیاستگذاری دن‌کیشوتی است. دن‌کیشوت‌ها هنوز از پذیرش واقعیت مهاجرت‌ها و دلایل آن اجتناب می‌کنند. آنها هنوز در صدد هستند تا با تغییر مفهوم نخبه و مغز، به ما ثابت کنند که مهاجرتی نیست یا آنقدر کم است که دغدغه‌ای نیست! اما ما چه کنیم با مشاهداتمان؟
واقعیت روند مهاجرت متخصصان
نه در ایران که در تمامی کشورهای جهان بجز امریکا، مهاجرت متخصصان و فرارمغزها یک موضوع مهم سیاستی بوده و هست. دلایل متعددی نشان می‌دهد که دانشمندان و دانش‌آموختگان برتر در دنیای جهانی‌شده فرارتر و ناماندگارتر از تمامی عطرهای جهان‌اند!
تمایل به زیستن در شهرهای بزرگ و خلاق جهان، یک واقعیت رفتاری این گروه است. آنان ترجیح می‌دهند در شهرهای شلوغ، گران و پرترافیک از آلودگی رنج بکشند؛ ولی در دانشگاه‌ها و مراکز بزرگ تحقیقاتی و مراکز تحقیق و توسعه (R&D) شرکت‌های بزرگ در میان برجسته‌ترین‌ها فعالیت کنند. برخلاف فیلم‌های هالیوودی، طبقه خلاق و دانشمند بزرگ امروز در روستاها و شهرهای دورافتاده نیست، تا کسی برای یافتنش سختی سفر را به جان بخرد.
درآمد بالاتر، دسترسی به زیرساخت‌های تحقیقاتی و مشکل با حکومت‌های سرزمین مادری مهم‌ترین دلایل دیگر مهاجرت و فرارمغزها در مطالعات جهانی هستند. به همین دلیل است که مقابله با این روند جهانی همان کاری است که دن‌کیشوت می‌کرد، یعنی به جنگ آسیاب‌های بادی رفتن! سیاست‌هایی که می‌خواهد با روندهای طبیعی بجنگند، زود به کاریکاتور تبدیل می‌شوند.
 سیاست‌های موفق
بررسی سیاست‌های جهانی به ما نشان می‌دهد که سیاستگذار به جای «جلوگیری از فرار مغزها»، باید به سمت بهره‌گیری از کل ظرفیت مغزهای ملی و جهانی در «چرخه خدمت به جامعه» خود، حرکت کند. اروپایی‌ها نخستین کشورهایی بودند که متوجه ضرورت این تغییر فهم شدند. اما پس از فروپاشی شوروی در دهه ۱۹۹۰ بزرگترین مهاجرت نخبگان علمی از شوروی در جهان روی داد. پدیده‌ای که تجربه جهانی در خصوص سیاست‌های فرارمغزها را بشدت تغییر داد. اگرچه آلمانی‌ها نیز سیاست‌های موفقی در این زمینه تجربه کردند، در ادامه به چند سیاست روسی اشاره شده است.
۱-تسهیل در سفرهای خارجی!
ساده‌انگارانه‌ترین سیاست‌ها همواره بر تأمین مالی و افزایش درآمد متخصصان تأکید دارد. سیاستگذار ساده‌انگار می‌خواهد از طریق دادن گرنت و پروژه‌های تحقیقاتی، میزان مهاجرت را کاهش داده و حتی امید دارد که مهاجرت معکوس افزایش یابد. تجربه شوروی نشان داد این برداشت یک ساده‌انگاری محض است. متخصصان در بهترین حالت تنها در زمان وجود پروژه در کشور خود مانده و به محض دریافت پیشنهاد بالاتر کشور خود را ترک می‌کنند. ارزیابی از برنامه‌های CRDF Global مشخص کرد که «هیچ ارتباطی میان شدت مهاجرت دانشمندان و سفرهای بین‌المللی برقرار نیست.» واقعیت آن بود که بخش عمده‌ای از دانشمندانی که مهاجرت کردند؛ اساساً هیچ‌گونه موقعیت شغلی در کشور مقصد نداشتند؛ اما فرارمغزها در پروژه‌هایی که سفر به سایر کشورها برای دانشمندان روسی وجود داشت، در کمترین حد ممکن روی داده بود. به عبارت دیگر تسهیل در سفرهای خارجی علمی و شرکت در رویدادها، پژوهش‌ها و فعالیت‌های علمی و فناوری منجر به کاهش مهاجرت می‌شد!
 ۲-بهبود ارتباطات خارجی!
موفق ترین برنامه صورت گرفته در راستای جلوگیری از فرار مغزها، طی سال‌های 1995 تا 2000 روی داد؛ جایی که بنیاد بین‌المللی «مرکزی برای پژوهش‌های خوش آتیه» (Center for Promising Research) فعالیت داشت. این مرکز با بودجه بسیار اندکی (کمتر از 500 هزار دلار امریکا) نتایج بسیار مثبتی به دست آورد. این بنیاد به صورت وارونه دانشمندان سایر کشورها را برای همکاری های مشترک علمی و فناوری با روس‌ها و همچنین ملاقات با دانشمندان روسی به روسیه دعوت می‌کرد.
این برنامه، نتایج بی‌سابقه‌ای به همراه داشت؛ هیچ‌یک از پژوهشگران جوان (که حدود 63 درصد از اعضای پروژه ها را شامل می شدند) به خارج از کشور مهاجرت نکردند! با این حال، بیش از نیمی از پژوهشگران گاهی بر اساس دعوت‌ها و اعتبارات خارجی اعطایی به آنان، به ادامه همکاری و فعالیت مشترک با همتایان غربی خود پرداختند؛ که منجر به شکل‌گیری مشارکت و همکاری در سطح مؤسسه‌ها و دانشگاه‌های خارجی نیز شد.
۳-سیاست مهاجرت آونگی
دولت تلاش کرد تا برخی از دانشمندان روسی ممتاز، به صورت همیشگی از روسیه مهاجرت نکنند و همواره در حال سفر از کشورهای خارجی اقامت‌کرده به روسیه باشند، تا تجارب خود را با دانشمندان جوان به اشتراک بگذارند. این نوع از مهاجرت را «مهاجرت آونگی» (pendulum migration) نامیدند. به همین دلیل است که اکنون در شهرهای مسکو و سن ‌پترزبورگ، برخی از دانشمندان کمابیش نیمی از سال را در خارج از کشور به سرمی برند و نیمی را در روسیه؛ آنها چون آونگی در حال حرکت مداوم از روسیه به کشور مورد اقامت خود هستند. برخی از آنها مقام‌هایی پژوهشی یا آموزشی در دانشگاه‌های اروپایی یا امریکایی هستند. دانشمندان روسی فعال در رشته‌های دیگر، بویژه در حوزه علوم انسانی و اجتماعی، در سازمان های اجتماعی، دولتی و سیاسی کشورهای گوناگون به استخدام درآمده‌اند. بخشی از آنان در سازمان های خارجی حوزه محیط زیست، حتی گروه های حامی حقوق بشر و اندیشکده‌ها نیز فعالیت دارند. برخی از دانشمندان و مهندسان روسی به سطوح بالای مدیریتی یا کارآفرینان سطح بالا تبدیل شده‌اند؛ و استانداردهای زندگی‌شان فراتر از متوسط همکاران‌شان شده است.
ما و حمله به آسیاب‌های بادی
برخی از سیاست‌هایی که به بهانه جلوگیری از فرارمغزها در سال‌های اخیر در صدر سیاست‌ها بوده‌اند؛ بی‌توجه به واقعیت‌ها، حمله‌ای شوالیه‌وار به آسیاب‌ها بوده است؛ سیاست‌هایی که دن‌کیشوت‌ها آنها را طراحی و اجرا کرده‌اند. سیاست‌های ما در تضاد با تجربه‌های جهانی بوده است. دن‌کیشوت‌های متوهم، ارتباطات خارجی را به همین بهانه‌ها کم کرده‌اند، سفرهای اعضای هیأت علمی و دانشجویان دکتری را گذر از هفت‌خان رستم کرده‌اند و مهاجران آونگی را با دید یک جاسوس نگریسته‌ایم؛ این سیاست‌ها باید با تردیدهای جدی مورد بازبینی قرار گیرد. بدیهی است تمامی این سیاست‌ها نیازمند ملاحظات امنیتی است؛ اما به‌دلیل وجود مشکلات، نمی‌شود سیاست‌های درست را کنار گذاشت.

آدرس مطلب http://www.iran-newspaper.com/newspaper/page/6749/11/462584/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه
ایران عصر